दशैंको भोजसँगै पानीको पनि ख्याल गरौँ : कति, कहिले र कस्तो पानी पिउने ?

दशैं भन्नासाथ खसीको मासु, तारेका परिकार, पिरो अचार, मिठाई, फलफूल, काजु–बदाम र आफन्तसँगको रमाइलो जमघट सम्झिन्छौँ । वर्षभरि व्यस्त दैनिकीमा छुटेका स्वाद चाडपर्वमा पूरा गर्ने उत्साह पनि उत्तिकै हुन्छ ।

तर स्वादिलो परिकारको छनोट र पेटभरि खाने तयारीमा हामीले शरीरलाई चाहिने पानीको ख्याल गर्न बिर्सिरहेका त छैनौँ ? दशैंको भोजमा के खाने भन्ने जत्तिकै महत्वपूर्ण प्रश्न हो : कति पानी पिउने, कहिले पिउने र कस्तो तापक्रमको पानी रोज्ने ?

चाडपर्वमा खानपानसँगै दिनचर्या पनि बदलिन्छ । आफन्तको घरमा आउजाउ, लामो यात्रा, घाममा हिँडडुल, नाचगान र अनियमित खानपानका कारण पानी पिउने नियमित बानी छुट्न सक्छ । त्यसमाथि नुनिलो खाना खाँदा तिर्खा बढ्न सक्छ भने मदिरा सेवनले शरीरबाट पिसाब बढी निकाल्न सक्छ ।

पर्याप्त तरल पदार्थ नपाउँदा मुख सुक्ने, थकान हुने, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने वा पिसाब सामान्यभन्दा गाढा हुने जस्ता सङ्केत देखिन सक्छन् । यस्ता लक्षणलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन ।

दशैंको खानपानसँग जोडिएका पानीसम्बन्धी केही धारणा पनि प्रचलित छन् : चिल्लो खाएपछि तातो पानी पिउनुपर्छ, खाना खाएलगत्तै पानी पिउनु हुँदैन वा तातो पानीले शरीरका सबै विकार हटाउँछ । तर सुन्दैमा यस्ता मान्यतालाई वैज्ञानिक तथ्य मान्न मिल्दैन । शरीरलाई आवश्यक पानी सामान्य तापक्रमको होस् वा मनतातो, मुख्य कुरा सुरक्षित र पर्याप्त मात्रामा पिउनु हो । तातो पानीले केही व्यक्तिलाई सहज महसुस गराउन सक्छ, तर यसले विशेष रूपमा बोसो पगाल्छ वा अपच निको पार्छ भन्ने दाबी प्रमाणित तथ्य होइन ।

त्यसो भए दशैंमा पानी पिउने उपयुक्त तरिका के हो ? बिहान उठेपछि कति पानी पिउने, खानासँगै पानी पिउन मिल्छ कि मिल्दैन, मदिरा सेवन गर्दा के कुरामा ध्यान दिने र पखाला वा बान्ता भए सामान्य पानी पर्याप्त हुन्छ कि जीवनजल आवश्यक पर्छ ? यी प्रश्नको उत्तर बुझ्न सके चाडपर्वको खानपानलाई सन्तुलित बनाउन र पानीको कमीबाट हुन सक्ने समस्याको जोखिम घटाउन मद्दत मिल्छ । किनकि दशैंको रमाइलो स्वादमा मात्र होइन, स्वस्थ शरीर र सहज दैनिकीमा पनि निर्भर हुन्छ ।

पानीका लागि शरीरले दिने संकेत बुझौँ

दशैंमा स्वादिलो परिकारको कमी हुँदैन, तर शरीरलाई आवश्यक पानीको मात्रा भने खानपानको स्वादले मात्र निर्धारण गर्दैन । पानीले शरीरको तापक्रम सन्तुलित राख्न, रक्तसञ्चार र विभिन्न शारीरिक क्रियालाई सामान्य रूपमा सञ्चालन गर्न, पाचन प्रक्रियामा सहयोग गर्न तथा पिसाब र दिसा मार्फत शरीरबाट अनावश्यक पदार्थ बाहिर निकाल्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । शरीरमा पानीको मात्रा पर्याप्त नहुँदा यी प्रक्रियामा असर पर्छ । त्यसैले चाडपर्वको व्यस्तता र भोजभतेरका बीच पनि नियमित रूपमा पानी पिउने बानीलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक छ ।

दशैंमा खाइने परिकारले पनि पानीको आवश्यकतामा फरक पार्न सक्छन् । नुन बढी भएको अचार, चिप्स वा अन्य परिकार खाँदा तिर्खा बढ्न सक्छ । पिरो खाना खाँदा मुख पोल्ने वा असहज हुने भएकाले पनि पानी पिउने इच्छा हुन सक्छ । तर चिल्लो खाना वा मासु खाएकै कारण सबैले सामान्यभन्दा बढी पानी पिउनुपर्छ भन्ने होइन । पानीको आवश्यकता व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि, मौसम, स्वास्थ्य अवस्था र दिनभरि खाएको खानेकुरा समेतमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले खानाको प्रकारसँगै आफ्नो शरीरको अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

दशैंमा फलफूल, मिठाई र काजु, बदाम, ओखर तथा किसमिसजस्ता सुक्खा फल खाने चलन पनि छ । खरबुजा, सुन्तला र अन्य रसिला फलफूलबाट शरीरले केही पानी प्राप्त गर्छ । यस्ता फलफूलमा पानीसँगै विभिन्न पोषक तत्व पनि पाइन्छन् । बदाम, काजु र ओखरले ऊर्जा, स्वस्थ बोसो तथा अन्य पोषक तत्व प्रदान गर्छन् भने किसमिसमा प्राकृतिक चिनी र केही खनिज तत्व पाइन्छन् । तर सुक्खा फलमा पानीको मात्रा ज्यादै नगन्य हुन्छ । यस्तो समयमा सन्तुलित खानपानसँगै पर्याप्त सुरक्षित पानी पिउनु नै उपयुक्त हुन्छ ।

चाडपर्वमा पानीको आवश्यकतामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने अर्को अवस्था मदिरा सेवन हो । मदिराले पिसाबको मात्रा बढाउन सक्छ र शरीरमा पानीको कमी हुने जोखिम बढाउन सक्छ । त्यसैले मदिरा सेवनपछि तिर्खा लाग्ने, मुख सुक्ने वा टाउको दुख्ने समस्या देखिन सक्छ । यद्यपि पानी पिउँदैमा मदिराको नशा हट्दैन र मदिराले शरीरमा पार्ने सबै असर पनि रोकिँदैन । मदिरा नपिउनु नै सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो ।

शरीरले पानीको कमी भएको संकेत कसरी दिन्छ ? तिर्खा लाग्नु, मुख सुक्नु, सामान्यभन्दा कम पिसाब हुनु, पिसाब गाढा पहेँलो देखिनु, थकान महसुस हुनु वा चक्कर लाग्नु पानीको कमीका सम्भावित सङ्केत हुन् । तर यी लक्षण अन्य कारणले पनि देखिन सक्छन् । पिसाबको रङ खानपान, औषधि र स्वास्थ्य अवस्थाले समेत बदल्न सक्छ । त्यसैले एउटा संकेतका आधारमा मात्र शरीरमा पानीको कमी भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । अत्यधिक कमजोरी, बेहोस हुने अवस्था, असामान्य अलमल वा गम्भीर चक्कर आएमा तुरुन्त स्वास्थ्य सहायता लिनुपर्छ ।

स्वस्थ वयस्कका लागि दिनभरि करिब तीन लिटरसम्म तरल पदार्थ पिउनु उपयोगी हुन्छ । तर यो सबैका लागि अनिवार्य वा पर्याप्त मात्रा होइन । गर्मीमा धेरै पसिना आउने, लामो समय हिँडडुल गर्ने वा शारीरिक गतिविधि बढी हुने व्यक्तिलाई बढी तरल पदार्थ आवश्यक पर्छ ।

अर्कोतर्फ, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी केही समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार तरल पदार्थको मात्रा सीमित गर्नुपर्ने हुन सक्छ । त्यसैले दशैंमा पानी पिउने बानीलाई कुनै निश्चित संख्या वा मात्रामा मात्र सीमित नगरी तिर्खा, दिनचर्या, मौसम र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार समायोजन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

पानी कति र कहिले पिउने ?

दशैंमा खानपान र भेटघाटको व्यस्तताले नियमित दिनचर्या बदलिन सक्छ । बिहान पूजा र टीकाको तयारी, दिउँसो आफन्तकहाँ जाने, घुमफिर गर्ने वा लामो यात्रा गर्ने क्रममा पानी पिउन बिर्सनु असामान्य होइन । कतिपयले तिर्खा लागेपछि मात्र पानी पिउँछन् भने कतिपयले स्वास्थ्यका लागि भन्दै एकैपटक धेरै पानी पिउने गर्छन् ।

तर शरीरलाई पानी उपलब्ध गराउने सबैभन्दा व्यावहारिक उपाय भनेको दिनभरि नियमित रूपमा पिउनु हो । सबै व्यक्तिका लागि लागू हुने एउटै समयतालिका वा मात्रा हुँदैन । तिर्खा, मौसम, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यानमा राखेर पानी पिउनुपर्छ ।

बिहान उठेपछि तिर्खा लागेको छ भने एक गिलास पानी पिउन सकिन्छ । कसैलाई सामान्य तापक्रमको पानी सहज लाग्छ भने कसैले मनतातो पानी रोज्न सक्छ । तर बिहान उठ्नेबित्तिकै तातो पानी पिउनैपर्छ वा त्यसले शरीरका सबै विकार हटाउँछ भन्ने वैज्ञानिक आधार छैन ।

बिहानको खानासँगै वा खानाअघि पनि आफ्नो इच्छाअनुसार पानी पिउन सकिन्छ । त्यसैगरी, खाना खाएपछि पानी पिउन निश्चित समय कुर्नुपर्छ भन्ने सामान्य नियम पनि छैन । स्वस्थ व्यक्तिले खाना खाँदा पानी पिउँदा पाचन प्रक्रिया बिग्रन्छ भन्ने मान्यता सही होइन । यद्यपि, एकैपटक धेरै पानी पिउँदा पेट भारी हुने वा असहज महसुस हुने व्यक्तिले थोरै–थोरै गरेर पिउन सक्छन् ।

दशैंमा घरबाहिर धेरै समय बिताउने, घाममा हिँड्ने, यात्रा गर्ने वा शारीरिक गतिविधि बढी गर्ने व्यक्तिले पानीको उपलब्धतामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । घरबाट निस्कँदा सुरक्षित पिउने पानी साथमा राख्ने र लामो समयसम्म पानी नपिई नबस्ने बानी उपयोगी हुन्छ ।

गर्मी, पसिना र शारीरिक गतिविधि बढ्दा शरीरलाई चाहिने तरल पदार्थ पनि बढ्न सक्छ । भोजमा चिल्लो, नुनिलो वा पिरो परिकार खाँदा तिर्खा बढ्न सक्छ; यस्तो अवस्थामा पानी पिउनु स्वाभाविक हो । तर चिल्लो वा मासु खाएकै कारण पानीको मात्रा जबर्जस्ती बढाउनुपर्ने होइन । मदिरा सेवन गर्दा पानी पनि पिउन सकिन्छ, तर पानीले नशा हटाउँदैन र मदिराले शरीरमा पार्ने असरलाई निष्प्रभावी बनाउँदैन । मदिरा सेवन नगर्नु नै स्वास्थ्यका दृष्टिले सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो ।

साँझमा पनि तिर्खा लागेअनुसार पानी पिउनुपर्छ । राति पटकपटक पिसाब लागेर निद्रामा असर पर्ने व्यक्तिले दिनको समयमा नियमित रूपमा पानी पिउने र सुत्नुअघि एकैपटक धेरै पानी नपिउने अभ्यास गर्न सक्छन् ।

तर राति पिसाब लाग्ने डरले दिनभरि आवश्यक पानी कम गर्नु उचित हुँदैन । यस्तो समस्या निरन्तर भइरहेमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनुपर्छ । साथै, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी रोगका कारण चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्न सल्लाह दिएको छ भने सामान्य व्यक्तिका लागि दिइने पानी पिउने सुझावलाई जस्ताको तस्तै अपनाउनु हुँदैन । त्यस्ता व्यक्तिले आफ्नै उपचार योजनाअनुसार चल्नुपर्छ ।

पखाला वा बान्ता भए पानी मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ

दशैंको खानपानका क्रममा पखाला वा बान्ता भए शरीरबाट पानीसँगै सोडियम र पोटासियमजस्ता आवश्यक लवणसमेत गुम्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा सामान्य पानीले मात्र हराएको पानी र लवणको पूर्ति पर्याप्त नहुन सक्छ । जीवनजल अर्थात् ओरल रिहाइड्रेसन सोलुसन उपयोगी हुन्छ ।

यसलाई प्याकेटमा दिइएको निर्देशनअनुसार सुरक्षित पानीमा सही मात्रामा घोलेर पिउनुपर्छ । घोललाई अनुमानका आधारमा गाढा वा पातलो बनाउनु हुँदैन । पखाला वा बान्ता लगातार भइरहेमा, पिसाब निकै कम भएमा, अत्यधिक कमजोरी वा चक्कर आएमा वा पानीसमेत मुखमा अडिन नसकेमा स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ । विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धामा पानीको कमी छिटो गम्भीर हुन सक्छ ।

याद राखौँः पानी पिउने लक्ष्य दिनमा कति गिलास पानी पिएँ भनेर मापन गर्नुमात्र होइन, शरीरलाई आवश्यक तरल पदार्थ नियमित रूपमा उपलब्ध गराउनु हो । दशैंमा पानी साथमा राख्ने, तिर्खालाई बेवास्ता नगर्ने, सुरक्षित पानी रोज्ने र असामान्य लक्षण देखिए समयमै स्वास्थ्य सहायता लिने बानीले चाडपर्वलाई अझ सहज र स्वस्थ बनाउन मद्दत गर्छ ।

कस्तो पानी पिउने ?

दशैंमा मासु, चिल्लो र मसलेदार परिकार खाएपछि तातो पानी पिउनुपर्छ भन्ने सल्लाह धेरैले सुनेका हुन्छन् । कसैलाई चिसो पानीले पाचन बिगार्छ भन्ने लाग्छ भने कसैले मनतातो पानीले शरीरको बोसो पगाल्ने र भित्र जम्मा भएका विकार हटाउने विश्वास गर्छन् । तर पानीको तापक्रमबारे प्रचलित सबै धारणा वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छैनन् । शरीरलाई आवश्यक पानी सामान्य तापक्रमको होस्, चिसो होस् वा मनतातो, मुख्य कुरा पर्याप्त र सुरक्षित पानी पिउनु हो । स्वस्थ व्यक्तिका लागि चिल्लो, पिरो वा मासु खाएकै कारण तातो पानी अनिवार्य हुँदैन ।

सामान्य तापक्रमको पानी दैनिक जलयोजनका लागि उपयुक्त विकल्प हो । तिर्खा मेटाउन, शरीरमा पानीको सन्तुलन कायम राख्न र सामान्य शारीरिक क्रियालाई सहयोग गर्न पानीको तापक्रम विशेष रूपमा तातो हुनुपर्दैन । त्यसैगरी, मनतातो पानी पिउन मन पराउने वा चिसो पानी पिउँदा असहज महसुस गर्ने व्यक्तिले मनतातो पानी रोज्न सक्छन् ।

घाँटीमा असहजता हुँदा न्यानो पेयले केही व्यक्तिलाई आराम महसुस गराउन सक्छ । तर मनतातो पानीले मात्र पाचन समस्या निको पार्छ, बोसो पगाल्छ वा शरीरका सबै विकार बाहिर निकाल्छ भन्ने दाबीलाई प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन ।

स्वस्थ व्यक्तिले सहज महसुस गरेमा चिसो पानी पिउन सक्छन् । चिसो पानीले सबैको पाचन बिगार्छ वा शरीरलाई अनिवार्य रूपमा हानि पु¥याउँछ भन्ने सामान्य दाबीलाई समर्थन गर्ने पर्याप्त प्रमाण छैन । यद्यपि, केही व्यक्तिलाई चिसो पानी पिउँदा दाँत सिरिङ्ग हुने, घाँटीमा असहजता हुने वा पेटमा अप्ठ्यारो महसुस हुन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा आफूलाई सहज हुने तापक्रमको पानी रोज्नु व्यावहारिक हुन्छ । गर्मीमा बाहिर हिँडडुल गर्दा वा पसिना बगाउँदा चिसो पानीले तिर्खा मेटाउन सक्छ । त्यसैले पानीको तापक्रमलाई सबैका लागि एउटै नियममा बाँध्नुभन्दा व्यक्तिगत सहजता र स्वास्थ्य अवस्थालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

अत्यधिक तातो पानी र असुरक्षित पानीबाट बचौं

तातो पानी पिउने बानी भए पनि उम्लिरहेको वा मुख र घाँटी पोल्ने गरी तातो पानी पिउनु हुँदैन । अत्यधिक तातो पेयले मुख, घाँटी र खाना नलीमा जलन वा चोट पु¥याउन सक्छ । पानी पिउनुअघि पिउन सहज हुने तापक्रममा चिस्याउनुपर्छ ।

त्यस्तै, पानीको तापक्रमले मात्र त्यसको स्वच्छता निर्धारण गर्दैन । चिसो, मनतातो वा तातो हुँदैमा पानी सुरक्षित हुन्छ भन्ने होइन । विशेषगरी यात्रामा, मेलापातमा वा घरबाहिर हुँदा पानीको स्रोत र स्वच्छतामा ध्यान दिनुपर्छ । पानी दूषित भएको आशंका भए उपयुक्त शुद्धीकरण विधि अपनाउनुपर्छ; आवश्यक अवस्थामा पानीलाई उमालेर सुरक्षित बनाउनु प्रभावकारी उपाय हो । उमालिसकेको पानीलाई पनि सफा, छोपिएको भाँडामा राख्नुपर्छ, ताकि पुनः दूषित नहोस् ।

रमाइलो, स्वस्थ र सन्तुलित दशैं मनाऔं

दशैंमा थालभरि स्वादिला परिकार सजाउनुहोस्, आफन्तसँग बसेर मन खोलेर खानुहोस्, रमाउनुहोस्; तर शरीरको तिर्खालाई बेवास्ता गरेर होइन । भोजमा के–के खाइयो भन्ने सम्झना रहला, तर दिनभरि कति पानी पिइयो भन्ने हिसाब प्रायः कसैले राख्दैन ।

यही सानो बानीमा सुधार गर्न सकिन्छ । बिहान उठ्दा पानी पिउन सम्झनुहोस्, घरबाहिर निस्कँदा पानीको बोतल साथमा राख्नुहोस्, घाममा हिँड्दा र पसिना बगाउँदा शरीरलाई चाहिने तरल पदार्थको ख्याल गर्नुहोस् । तिर्खा लागेपछि मात्र पानी खोज्ने होइन, दिनभरि नियमित रूपमा पिउने बानी बसाल्नुहोस् । आफूलाई मन पर्ने सामान्य वा मनतातो पानी रोज्नुहोस्; चिल्लो खाएकै कारण तातो पानी पिउनैपर्छ भन्ने भ्रममा नपर्नुहोस् ।

अर्को कुरा, मदिरा सेवनपछि पानी पिउनु उपयोगी हुन सक्छ, तर पानीले नशा हटाउँदैन । पखाला वा बान्ता हुँदा सामान्य पानी मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ; त्यस्तो अवस्थामा निर्देशनअनुसार तयार गरिएको जीवनजल आवश्यक पर्न सक्छ । घरमा बालबालिका र वृद्धवृद्धा छन् भने उनीहरूले पर्याप्त पानी पिइरहेका छन् कि छैनन् भन्नेमा पनि ध्यान दिनुहोस् ।

मिर्गौला वा मुटुको समस्याका कारण पानी सीमित गर्न भनिएका व्यक्तिले भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार चल्नुपर्छ । स्वस्थ रहने उपाय सधैँ महँगो वा जटिल हुनुपर्दैन, कहिलेकाहीँ सफा पानीको बोतल साथमा राख्ने जस्तो सानो तयारी नै पर्याप्त उपयोगी हुन्छ ।

दशैंमा थालको स्वाद मात्र होइन, शरीरको सन्देश पनि सम्झनुहोस् । मासु र मिठाईको परिकारले पेट भरिएला, भेटघाटले मन रमाउला; तर शरीरलाई चाहिने पानीको ख्याल राख्नु पनि आफ्नै स्वास्थ्य र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी हो ।

यसपालि दशैं मनाउँदा एउटा सानो संकल्प गरौँ : खानपानमा सन्तुलन राख्ने, सुरक्षित पानी नियमित पिउने र शरीरले दिएको संकेतलाई बेवास्ता नगर्ने । किनकि दशैंको असली आनन्द पेटभरि खानुमा मात्र होइन, खाएपछि पनि स्वस्थ, फुर्तिलो र रमाइलो रहन सक्नुमा छ ।