312 पटक हेरिएको 
काठमाडौँ : बिहान उठ्ने बित्तिकै दाँत माझ्न, खाना पकाउन, पिउन र सरसफाइ गर्न हामी पानीको प्रयोग गर्छौं । दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको यही पानी सुरक्षित छैन भने यसले मानिसलाई स्वस्थ राख्नुको सट्टा रोगको जोखिममा पार्न सक्छ । त्यसैले खानेपानी सेवा उपलब्ध गराउनु भनेको धारामा पानी खसाल्नु मात्रै होइन, उपभोक्ताको घरसम्म गुणस्तरीय र सुरक्षित पानी पुर्याउनु पनि हो ।
नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खानेपानी उपभोक्ता संस्थाले समुदायमा खानेपानी सेवा सञ्चालन गर्दै आएका छन् । कतिपय संस्थाले नियमित रूपमा पानीको आपूर्ति गरिरहेका छन् भने कतिपयले स्रोत संरक्षण, पानी प्रशोधन, पाइपलाइन मर्मत र गुणस्तर परीक्षणमा आवश्यक ध्यान दिन सकेका छैनन् । पानीको आपूर्ति नियमित हुनु र पानी सुरक्षित हुनु फरक विषय हुन् । यही भिन्नतालाई बुझेर खानेपानी उपभोक्ता संस्थाले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्न आवश्यक छ ।
सुरक्षित खानेपानी भनेको के हो ?
पानीको स्रोत संरक्षण देखि प्रशोधन, वितरण र नियमित गुणस्तर परीक्षण सम्मका कामलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र खानेपानी उपभोक्ता संस्थाले नागरिकको स्वास्थ्य प्रतिको दायित्व पूरा गर्न सक्छन् ।
सुरक्षित खानेपानी भन्नाले पिउँदा वा खाना पकाउन प्रयोग गर्दा मानव स्वास्थ्यमा तत्काल वा दीर्घकालीन असर नपार्ने पानीलाई बुझिन्छ । पानी सफा देखिँदैमा त्यो पिउन सुरक्षित छ भन्ने हुँदैन । पानीमा आँखाले नदेखिने रोगका जीवाणु, विषाणु वा स्वास्थ्यलाई असर गर्ने रासायनिक पदार्थ हुन सक्छन् ।
दूषित पानीको प्रयोगले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड लगायत पानीजन्य रोगको जोखिम बढाउन सक्छ । पानीको स्रोत वरिपरि खुला दिसा, फोहोरमैला, पशुचौपाया, ढल वा अन्य प्रदूषणका स्रोत छन् भने पानी दूषित हुने सम्भावना बढ्छ । त्यस्तै, बाढीपहिरो, अतिवृष्टि र अन्य प्राकृतिक विपद्का समयमा पानीका स्रोत तथा वितरण प्रणाली दूषित हुन सक्छन् ।
त्यसैले सुरक्षित खानेपानीको सुनिश्चितताका लागि पानीको बाहिरी स्वरूपमा मात्र भर पर्नु हुँदैन । पानीको गुणस्तर प्राविधिक विधिबाट परीक्षण गरी राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड अनुसार भए–नभएको यकिन गर्नुपर्छ ।
किन आवश्यक छ उपभोक्ता संस्थाको जिम्मेवारी ?
खानेपानी उपभोक्ता संस्थाहरू उपभोक्तालाई पानी वितरण गर्ने निकाय मात्र होइनन् । उनीहरू समुदायको स्वास्थ्य, सरसफाइ र समग्र जीवनस्तर सँग प्रत्यक्ष जोडिएका संस्था समेत हुन् । संस्थाले उपलब्ध गराउने पानीको गुणस्तरले बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा अन्य जोखिममा रहेका व्यक्तिको स्वास्थ्यमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ ।
सुरक्षित खानेपानीको नियमित आपूर्तिले पानीजन्य रोगको जोखिम घटाउन, उपचारमा हुने खर्च कम गर्न र परिवारको समय बचाउन सहयोग पुर्याउँछ । अर्कोतर्फ, दूषित पानी वितरण हुँदा उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा असर पर्नुका साथै संस्था प्रतिको विश्वास पनि कमजोर हुन्छ ।
खानेपानी तथा सरसफाइ सम्बन्धी नेपालको कानुनी व्यवस्थाले स्वच्छ खानेपानीमा पहुँच र गुणस्तरीय सेवाको महत्त्वलाई स्वीकार गरेको छ । खानेपानी उपभोक्ता संस्था, सेवा प्रदायक निकाय र सम्बन्धित सरकारी संस्थाले आ–आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु आवश्यक छ । उपभोक्ता संस्थाले पानीको गुणस्तर कायम राख्ने, प्रणालीको नियमित मर्मत सम्भार गर्ने र उपभोक्तालाई आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउने कार्यलाई संस्थागत गर्नुपर्छ ।
कसरी सुनिश्चित गर्ने सुरक्षित खानेपानी ?
१. पानीको स्रोत संरक्षण
सुरक्षित खानेपानीको सुरुवात मुहानबाटै हुन्छ । पानीको स्रोत वरिपरि फोहोरमैला फाल्ने, खुला दिसा गर्ने, ढल मिसाउने वा हानिकारक रसायन प्रयोग गर्ने गतिविधि रोक्नुपर्छ । मुहान क्षेत्रको नियमित अनुगमन, सरसफाइ र संरक्षण गर्नुपर्छ । आवश्यकता अनुसार स्रोत संरक्षण क्षेत्र निर्धारण गरी स्थानीय समुदायसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ ।
२. पानीको नियमित गुणस्तर परीक्षण
खानेपानी उपभोक्ता संस्थाले पानीको गुणस्तर परीक्षणलाई नियमित कार्य सूचीमा राख्नुपर्छ । पानीको स्रोत, प्रशोधन केन्द्र, भण्डारण ट्याङ्की र वितरण प्रणालीका उपयुक्त स्थानबाट नमुना सङ्कलन गरी परीक्षण गर्नुपर्छ ।
पानीमा दिसाजन्य प्रदूषणको सङ्केत गर्ने सूचक जीवाणु, धमिलोपन तथा आवश्यकता अनुसार अन्य भौतिक, रासायनिक र सूक्ष्मजीव सम्बन्धी सूचक परीक्षण गर्नुपर्छ । परीक्षणको नतिजा अभिलेखमा राख्ने र उपभोक्तालाई बुझिने भाषामा जानकारी गराउने व्यवस्था पनि आवश्यक छ ।
३. आवश्यक प्रशोधन र सुरक्षित वितरण
पानीको स्रोत र परीक्षणको नतिजा अनुसार उपयुक्त प्रशोधन विधि अपनाउनुपर्छ । आवश्यकता अनुसार फिल्ट्रेसन, डिसइन्फेक्सन वा अन्य उपयुक्त विधिबाट पानी प्रशोधन गर्न सकिन्छ । क्लोरिन प्रयोग गरिने प्रणालीमा यसको मात्रा र प्रभावकारिता निर्धारित मापदण्ड अनुसार कायम राख्नुपर्छ ।
प्रशोधन गरिएको पानी पनि चुहावट, बिग्रिएको पाइप, दूषित ट्याङ्की वा वितरण प्रणालीमा हुने अन्य समस्याका कारण पुनः दूषित हुन सक्छ । त्यसैले पाइपलाइन, भल्भ, भण्डारण ट्याङ्की र वितरण संरचनाको नियमित निरीक्षण तथा मर्मत सम्भार गर्नुपर्छ ।
४. जोखिमको पहिचान र व्यवस्थापन
बाढी, पहिरो, खडेरी, आगलागी वा अन्य विपद्का कारण खानेपानी प्रणाली प्रभावित हुन सक्छ । यस्तो जोखिमलाई ध्यानमा राखेर उपभोक्ता संस्थाले खानेपानी सुरक्षा योजना तयार गर्नुपर्छ । योजनामा सम्भावित जोखिम, जोखिम नियन्त्रणका उपाय, जिम्मेवार व्यक्ति, अनुगमनको व्यवस्था र आपत्कालीन अवस्थामा अपनाइने प्रक्रियाबारे स्पष्ट उल्लेख हुनुपर्छ ।
पानी दूषित भएको आशङ्का भएमा तत्काल परीक्षण गर्नुपर्छ । स्वास्थ्यका लागि असुरक्षित देखिएमा सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरी उपभोक्तालाई जानकारी दिनुपर्छ र सुरक्षित वैकल्पिक पानीको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
५. पारदर्शिता र उपभोक्ताको सहभागिता
खानेपानी संस्थाको व्यवस्थापनमा उपभोक्ताको सहभागिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पानीको गुणस्तर परीक्षणको नतिजा, आपूर्ति अवरुद्ध हुने अवस्था, मर्मत सम्भार र आवश्यक सावधानी बारे उपभोक्तालाई समयमै जानकारी दिनुपर्छ ।
महिला, विपन्न परिवार, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पछाडि पारिएका समुदायको आवश्यकता तथा सहभागितालाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्छ । संस्थाको आम्दानी–खर्च पारदर्शी बनाउने, गुनासो सुनुवाइ गर्ने र पानीको गुणस्तर सम्बन्धी प्रश्नको जवाफ दिने व्यवस्था हुनुपर्छ ।
दायित्व पूरा गर्न सहकार्य आवश्यक
सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी उपभोक्ता संस्थाको मात्र होइन । स्थानीय तहले प्राविधिक सहयोग, अनुगमन र आवश्यक समन्वय गर्नुपर्छ । सम्बन्धित सरकारी निकायले गुणस्तर परीक्षण, मापदण्डको कार्यान्वयन र क्षमता अभिवृद्धिमा सहयोग पुर्याउनुपर्छ । उपभोक्ताले पनि पानीको दुरुपयोग रोक्ने, घरायसी भण्डारण सफा राख्ने र पानीको गुणस्तरमा समस्या देखिएमा संस्थालाई जानकारी दिने गर्नुपर्छ ।
खानेपानी उपभोक्ता संस्थाले नियमित पानी वितरणलाई आफ्नो सफलताको एक मात्र सूचक मान्नु हुँदैन । कति घरधुरीमा धारा जडान भयो र कति घण्टा पानी आयो भन्ने तथ्याङ्कसँगै कति पानीको गुणस्तर परीक्षण भयो, कति नमुना मापदण्ड अनुसार देखिए र पहिचान गरिएका जोखिम कसरी नियन्त्रण गरिए भन्ने विवरण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
अन्ततः सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउनु सेवा मात्र होइन, नागरिकको स्वास्थ्य र सम्मानसँग जोडिएको दायित्व हो । मुहान संरक्षण, नियमित परीक्षण, उपयुक्त प्रशोधन, सुरक्षित वितरण र पारदर्शी व्यवस्थापनलाई संस्थाको नियमित अभ्यास बनाउन सके मात्र खानेपानी सेवा प्रतिको विश्वास बलियो हुन्छ ।
धारा जोड्नु पूर्वाधारको उपलब्धि हो, तर धाराबाट सुरक्षित पानी पुर्याउनु उपभोक्ता संस्थाको वास्तविक सफलता हो ।
