106 पटक हेरिएको 
तिहारको साँझ । घरका आँगन र झ्यालढोकामा झिलिमिली बत्ती बलिरहेका छन् । कतै दियोको मधुरो उज्यालो छ, कतै फूलमालाको सुन्दर सजावट । बालबालिका पटाका पड्काउँदै र आतसबाजीको रमाइलो हेर्दै उत्सवमा रमाइरहेका छन् । परिवार र आफन्तबीच खुसी साटासाट भइरहेको छ ।
तर, यही रमाइलो वातावरणमा कसैले आँखामा परेको धुवाँले आँसु झारिरहेको हुन्छ, कसैले पटाकाको झिल्काबाट जोगिन आँखा मिचिरहेको हुन्छ । उत्सवको यही भीडमा हामी एउटा महत्वपूर्ण कुरा बिर्सिरहेका त छैनौँ : हाम्रो शरीरलाई संसारको सुन्दरता देखाउने आँखाको सुरक्षा ?
दीपावली उज्यालो, उमंग र उत्साहको पर्व हो । तर, यही समयमा पटाका तथा आतसबाजीबाट निस्कने धुवाँ, धुलो, आगोका झिल्का र उड्ने सूक्ष्म कणले आँखाको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छन् । घरको सरसफाइ, दियो बाल्ने, रङ तथा सौन्दर्य प्रसाधनको प्रयोग र चाडपर्वका जमघटमा अपनाइने असावधानीले पनि आँखामा जलन, चिलाउने, एलर्जी तथा संक्रमणको जोखिम बढाउन सक्छ । कतिपय अवस्थामा सामान्य देखिएको आँखाको जलनले गम्भीर चोट वा दृष्टिसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ । अझ जोखिमपूर्ण कुरा, पटाका पड्काउने व्यक्ति मात्र होइन, नजिकै उभिएर रमिता हेर्ने व्यक्ति पनि आँखाको चोटपटकको जोखिममा हुन्छन् ।
हामी चाडपर्वमा घरआँगन सफा राख्छौँ, मिठा परिकार बनाउँछौँ, नयाँ लुगा लगाउँछौँ र पाहुनाको स्वागतका लागि अनेक तयारी गर्छौँ । हात धुने, सफा पानी प्रयोग गर्ने र व्यक्तिगत स्वच्छता कायम राख्ने विषयमा पनि सचेतना बढ्दै गएको छ । तर, आँखाको स्वच्छता र सुरक्षालाई पनि यिनै दैनिक स्वास्थ्यकर अभ्यासको अभिन्न हिस्सा बनाउन आवश्यक छ ।
आँखाको हेरचाहका लागि महँगा सामग्री वा जटिल उपाय चाहिँदैन; सफा हात, सुरक्षित पानी, व्यक्तिगत सरसफाइ र केही सामान्य सावधानी पर्याप्त हुन सक्छन् । त्यसैले यस दीपावलीमा घरलाई मात्र होइन, आफ्नो आँखालाई पनि स्वच्छ र सुरक्षित राखौँ । आखिर, संसारको उज्यालो देखाउने आँखाको ज्योति जोगाउनु नै उज्यालोको पर्व मनाउनुको सबैभन्दा सुन्दर अर्थ हो ।
चाडपर्वमा आँखाको स्वास्थ्यः जोखिम, कारण र तथ्यगत अवस्था
आँखा मानव शरीरको अत्यन्त संवेदनशील र महत्वपूर्ण अंग हो । आँखाको बाहिरी सतहमा धुलो, धुवाँ, रासायनिक पदार्थ तथा विभिन्न सूक्ष्म कणको सम्पर्क हुँदा जलन, एलर्जी, संक्रमण र चोटपटकको जोखिम बढ्न सक्छ । विशेषगरी दीपावलीमा पटाका तथा आतसबाजीबाट निस्कने धुवाँ र रासायनिक कणले आँखाको सतहमा असर पुर्याउन सक्छन् ।
आँखाको समस्या सधैँ सामान्य जलन वा आँसु आउने रूपमा मात्र देखिँदैन; कतिपय अवस्थामा आँखाको कर्निया, रेटिना तथा अन्य आन्तरिक संरचनामा समेत क्षति पुग्न सक्छ । त्यसैले आँखाको सुरक्षा केवल असहजता कम गर्ने विषय नभई दृष्टि जोगाउने महत्वपूर्ण स्वास्थ्य सावधानी हो ।
पटाका तथा आतसबाजीबाट हुने आँखाको चोटपटकको जोखिमलाई विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले पनि पुष्टि गरेका छन् । अमेरिकाको JAMA Ophthalmology मा सन् २०२० मा प्रकाशित एक अध्ययनले सन् १९९९ देखि २०१७ सम्म अमेरिकाका अस्पतालका आकस्मिक कक्षमा उपचार गरिएका पटाकासम्बन्धी आँखाका चोटपटकका आधारमा अनुमानित ३४ हजार ५४८ घटना भएको देखाएको थियो । ती घटनामध्ये ६५.९ प्रतिशत प्रभावित व्यक्ति १८ वर्ष वा सोभन्दा कम उमेरका बालबालिका तथा किशोरकिशोरी थिए ।
आँखामा लागेको चोटमध्ये ६२.९ प्रतिशत जलन, ११.७ प्रतिशत बाह्य वस्तु प्रवेश र ९.६ प्रतिशत आँखाको बाहिरी झिल्लीमा चोट वा सुजनसम्बन्धी समस्या थिए । यी तथ्यांकले पटाका तथा आतसबाजी बालबालिकाका लागि विशेष जोखिमपूर्ण हुन सक्ने देखाउँछन् । यद्यपि, यी अमेरिकी तथ्यांक हुन् र नेपालमा हुने घटनाको प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व गर्दैनन् ।
प्रत्यक्ष चोटपटकबाहेक व्यक्तिगत स्वच्छताको कमीले पनि आँखाको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । चाडपर्वका समयमा घरको सरसफाइ, सजावट, खाना पकाउने तथा अन्य काममा व्यस्त हुँदा धुलो र फोहोर हातको सम्पर्क आँखासम्म पुग्न सक्छ । फोहोर हातले आँखा मिच्ने, अरूको रुमाल वा तौलिया प्रयोग गर्ने, म्याद गुज्रिएका सौन्दर्य प्रसाधन लगाउने तथा आँखामा प्रयोग गरिने सामग्री साझा गर्ने बानीले संक्रमणको जोखिम बढाउन सक्छ ।
अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रले आँखाको संक्रमण, विशेषगरी कन्जङ्टिभाइटिस को फैलावट रोक्न साबुनपानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म हात धुन, आँखालाई अनावश्यक रूपमा नछुन र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन सिफारिस गरेको छ । यसले आँखाको स्वास्थ्य संरक्षणमा सामान्य तर नियमित स्वच्छताका अभ्यासको महत्व स्पष्ट पार्छ ।
आँखाको स्वच्छता र सुरक्षाका लागि सुरक्षित पानीको उपलब्धता, साबुनपानीले हात धुने सुविधा, सफा घर तथा भान्सा, व्यक्तिगत सरसफाइका सामग्रीको उचित प्रयोग र वायु प्रदूषण न्यूनीकरण महत्वपूर्ण छन् ।
स्वच्छताको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पानी, सरसफाइ र स्वच्छतासम्बन्धी अभ्यासले आँखाको संक्रमणको जोखिम कम गर्न तथा स्वस्थ जीवनशैली प्रवद्र्धन गर्न सहयोग पुर्याउँछन् । विशेषगरी आँखाको वरिपरिको भाग सफा गर्दा सुरक्षित पानी र सफा कपडा प्रयोग गर्नुपर्छ ।
आँखामा धुलो वा सानो बाह्य कण परेको अवस्थामा सफा पानी वा स्टेराइल सलाइनले पखाल्न सकिन्छ, तर आँखालाई जोडले मिच्नु हुँदैन । आँखामा गम्भीर चोट वा रासायनिक पदार्थ परेको अवस्थामा भने सही प्राथमिक उपचार र तत्काल स्वास्थ्य सेवा आवश्यक हुन्छ ।
आँखाको स्वच्छता र सुरक्षाका लागि अपनाउनुपर्ने सावधानी तथा व्यवहार
आँखाको स्वास्थ्य संरक्षणका लागि सबैभन्दा सरल र प्रभावकारी उपाय व्यक्तिगत स्वच्छता कायम राख्नु हो । आँखालाई अनावश्यक रूपमा छुने, मिच्ने वा कोट्याउने बानीले हातमा भएका कीटाणु आँखासम्म पुग्न सक्छन् । त्यसैले खाना पकाउनुअघि, खानुअघि, घरको सरसफाइ गरेपछि तथा आँखाको वरिपरि सफा गर्नुअघि साबुनपानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म हात धुनुपर्छ ।
आँखाको वरिपरि सफा गर्दा सफा पानी र व्यक्तिगत रूपमा प्रयोग गरिने स्वच्छ कपडा वा रुमाल प्रयोग गर्नुपर्छ । अरूको तौलिया, रुमाल, आँखा सफा गर्ने सामग्री तथा सौन्दर्य प्रसाधन साझा गर्नु हुँदैन । आँखामा संक्रमण देखिएका व्यक्तिले पनि व्यक्तिगत सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ, ताकि परिवारका अन्य सदस्यमा संक्रमण फैलिने सम्भावना कम होस् ।
दीपावलीका समयमा पटाका तथा आतसबाजीबाट आँखालाई जोगाउनु सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानीमध्ये एक हो । पटाका पड्काउँदा आगोका झिल्का, धातु वा कागजका टुक्रा तथा अन्य सूक्ष्म कण तीव्र गतिमा आँखातर्फ आउन सक्छन् । त्यसैले सम्भव भएसम्म पटाकाको प्रयोग नगर्नु नै सुरक्षित विकल्प हो ।
आतसबाजी हेर्नैपर्ने अवस्थामा सुरक्षित दूरी कायम राख्नुपर्छ र व्यावसायिक रूपमा आयोजित आतसबाजी अवलोकन गर्नुपर्छ । पटाका बाल्ने व्यक्तिले उपयुक्त सुरक्षात्मक चस्मा प्रयोग गर्नुपर्छ । बालबालिकालाई पटाका बाल्न, समात्न वा नजिकै गएर हेर्न दिनु हुँदैन । नपड्किएको पटाकालाई पुनः बाल्ने वा चलाउने प्रयास गर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ । सामान्य चस्मा वा सनग्लासलाई पटाकाबाट हुने चोटपटक रोक्ने पर्याप्त सुरक्षा साधन मान्नु हुँदैन ।
पटाका र दियोबाट निस्कने धुवाँ तथा चाडपर्वमा बढ्ने धुलोबाट आँखालाई जोगाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । धुवाँमा रहेका सूक्ष्म कणले आँखाको सतहमा जलन उत्पन्न गराउन सक्छन्, जसका कारण आँखा रातो हुने, चिलाउने, पोल्ने र आँसु आउने समस्या देखिन सक्छ । विशेषगरी दम, एलर्जी वा आँखासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूले धुवाँयुक्त वातावरणबाट टाढा रहनुपर्छ ।
घरभित्र दियो तथा अन्य आगो बाल्दा पर्याप्त हावाको आवतजावत हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ । घरको सरसफाइ गर्दा धुलो उड्ने सम्भावना कम हुने विधि अपनाउनु र आँखामा धुलो नपस्ने गरी सावधानी अपनाउनु राम्रो हुन्छ । पटाकाको प्रयोग न्यूनीकरण र वातावरणीय प्रदूषण नियन्त्रणले आँखाको स्वास्थ्यसँगै श्वासप्रश्वास प्रणालीको स्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।
चाडपर्वका अवसरमा प्रयोग गरिने काजल, मस्कारा, आइलाइनर, ग्लिटर तथा अन्य सौन्दर्य प्रसाधनको प्रयोगमा पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ । म्याद गुज्रिएका, गुणस्तरहीन वा आँखाका लागि सुरक्षित नभएका सामग्री प्रयोग गर्दा एलर्जी, जलन र संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ । विशेषगरी आँखाको भित्री भागमा सौन्दर्य प्रसाधन प्रयोग गर्दा संवेदनशील सतहमा असर पर्न सक्छ ।
अरू व्यक्तिको मेकअप सामग्री, ब्रस वा आँखामा प्रयोग गरिने उपकरण साझा गर्नु हुँदैन । कन्ट्याक्ट लेन्स प्रयोग गर्ने व्यक्तिले लेन्स लगाउनुअघि र निकाल्नुअघि हात सफा गर्ने, लेन्सलाई निर्धारित विधिअनुसार सफा गर्ने र सुत्नुअघि आवश्यकताअनुसार निकाल्ने अभ्यास गर्नुपर्छ । लेन्स सफा गर्न धाराको पानी वा थुक प्रयोग गर्नु हुँदैन । आँखामा असहजता, रातोपन वा दुखाइ देखिएमा लेन्स प्रयोग रोक्दै विशेषज्ञको सल्लाह लिनुपर्छ ।
आँखामा समस्या देखिएमा त्यसको प्रकृतिअनुसार सही प्राथमिक उपचार गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सामान्य धुलो वा सानो बाह्य कण परेको अवस्थामा सफा पानी वा स्टेराइल सलाइनले आँखा पखाल्न सकिन्छ, तर आँखालाई जोडले मिच्नु हुँदैन । पटाकाको झिल्का वा विस्फोटबाट चोट लागेको अवस्थामा आँखामा दबाब दिने, अड्किएको वस्तु निकाल्ने वा घरेलु औषधि प्रयोग गर्ने गर्नु हुँदैन ।
यस्तो अवस्थामा आँखालाई नछोई सुरक्षित राखेर तुरुन्त आँखा विशेषज्ञ वा नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्छ । त्यस्तै, साबुन, रङ वा अन्य रासायनिक पदार्थ आँखामा परेमा तुरुन्त प्रशस्त सफा पानीले निरन्तर पखाल्नुपर्छ र स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ । आँखाको दुखाइ, दृष्टि धमिलो हुने, अत्यधिक रातोपन वा प्रकाश सहन नसक्ने समस्या देखिएमा सामान्य जलन ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । समयमै उपचार प्राप्त गर्नु दृष्टि जोगाउने महत्वपूर्ण उपाय हो ।
स्वस्थ आँखासँगै सुरक्षित र स्वच्छ दीपावलीः व्यक्ति, परिवार र समुदायको साझा जिम्मेवारी
आँखाको स्वास्थ्य व्यक्तिगत सरसफाइसँग मात्र नभई घरपरिवार र समुदायको समग्र स्वास्थ्यकर वातावरणसँग जोडिएको हुन्छ । त्यसैले दीपावलीलाई सुरक्षित र स्वस्थ बनाउन प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो व्यवहारमा सामान्य तर प्रभावकारी परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ ।
घरआँगन सफा राख्ने, सुरक्षित पानीको प्रयोग गर्ने, साबुनपानीले नियमित हात धुने, व्यक्तिगत सरसफाइका सामग्री साझा नगर्ने र धुवाँ तथा धुलोको सम्पर्क कम गर्ने अभ्यासलाई चाडपर्वको तयारीकै एउटा हिस्साका रूपमा लिनुपर्छ ।
विशेष गरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा आँखासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिको सुरक्षामा परिवारका सदस्यले थप ध्यान दिनुपर्छ । विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय तह, सञ्चारमाध्यम र सामुदायिक संस्थाले पनि आँखाको स्वच्छता तथा पटाकाबाट हुने जोखिमबारे जनचेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् ।
दीपावलीको वास्तविक सुन्दरता पटाकाको आवाज, धुवाँ र झिलिमिली बत्तीमा मात्र होइन, परिवारका सबै सदस्य स्वस्थ, सुरक्षित र खुसी रहनुमा छ । केही क्षणको मनोरञ्जनका लागि आँखाको अमूल्य ज्योति जोखिममा पार्नु बुद्धिमानी होइन । पटाकाको प्रयोग नगर्नु वा न्यूनीकरण गर्नु, आतसबाजीबाट सुरक्षित दूरी कायम राख्नु र आँखाको स्वच्छतामा ध्यान दिनु जिम्मेवार नागरिकको व्यवहार हो ।
यसले आँखाको चोटपटक मात्र होइन, वायु प्रदूषण र वातावरणीय असर कम गर्नसमेत सहयोग पुर्याउँछ । चाडपर्वमा अपनाइने यस्ता साना सावधानीले दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ जीवनशैली र स्वच्छ वातावरण निर्माणमा योगदान पुर्याउँछन् ।
आँखाको ज्योति गुमेपछि त्यसको महत्व महसुस गर्नुभन्दा समयमै यसको सुरक्षा गर्नु धेरै बुद्धिमानी हुन्छ ।
यस दीपावलीमा एउटा सानो संकल्प गरौँ, फोहोर हातले आँखा नछुने, सुरक्षित पानी र स्वच्छ सामग्री प्रयोग गर्ने, पटाकाबाट टाढा रहने, बालबालिकालाई जोखिमपूर्ण गतिविधिबाट जोगाउने र आँखामा चोट लागेमा घरेलु उपचारमा अल्झिनुको सट्टा तत्काल स्वास्थ्य सेवा लिने । परिवारका सदस्यलाई पनि यी व्यवहार अपनाउन प्रेरित गरौँ र समुदायमा सुरक्षित तथा वातावरणमैत्री दीपावलीको सन्देश फैलाऔँ ।
यसपालिको दीपावलीमा घर मात्र होइन, हाम्रो व्यवहार पनि स्वच्छ बनाऔँ; वातावरण मात्र होइन, आँखाको ज्योति पनि जोगाऔँ । उज्यालोको पर्व मनाऔँ, तर कसैको आँखाको उज्यालो ननिभाऔँ !
