229 पटक हेरिएको 
नेपालले खुला दिसामुक्त घोषणा, आधारभूत सरसफाइ सेवाको विस्तार र सुरक्षित खानेपानीमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरे पनि मानव मलमूत्रको सुरक्षित व्यवस्थापन अझै ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको छ। विशेष गरी ढल प्रणाली नपुगेका अधिकांश नगर तथा ग्रामीण क्षेत्रमा सेप्टिक ट्याङ्की र खाल्डे शौचालयबाट निस्कने मलमूत्रको सुरक्षित संकलन, ढुवानी, प्रशोधन र पुनःप्रयोगको व्यवस्था पर्याप्त छैन।
सरकार र विकास साझेदारको लगानी मात्रैले सुरक्षित सरसफाइको लक्ष्य हासिल गर्न सम्भव नहुने यु.एन. ह्याबिट्याटका नेसनल प्रोफेस्नल अफिसर (वास) सुधा श्रेष्ठले बताउनुभयो। साझेदारीका लागि सरोकारवाला नक्सांकन र निजी क्षेत्रको सहभागिताबारे अन्तरक्रिया कार्यक्रममा मानव मलमूत्र व्यवस्थापनलाई सामाजिक सेवा मात्र नभई आर्थिक अवसरका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने समय आएको उहाँको भनाइ थियो । उहाँको यो भनाइले पनि पुष्टि गर्छ कि सुरक्षित सरसफाइका लागि निजी क्षेत्र प्रमुख साझेदार बन्न सक्छ ।
कार्यक्रममा सुरक्षित सरसफाइको लागि निजी क्षेत्रको आवश्यकता किन ? के कस्ता काम निजी क्षेत्रले गर्न सक्छन् र यसबाट कस्तो लाभ हासिल गर्न सक्छन् ? र यसका लागि स्थानीय सरकार तथा विकास साझेदारको भूमिका के हुनुपर्छ भनेर घनिभूत छलफल भएका थिए ।
सुरक्षित सरसफाइका लागि निजी क्षेत्र किन ?
नेपालका अधिकांश नगरपालिकामा घर–घरमा शौचालय भए पनि तिनबाट निस्कने मलमूत्रको अन्तिम व्यवस्थापनको स्पष्ट प्रणाली छैन। धेरै स्थानमा सेप्टिक ट्याङ्की भरिएपछि ट्यांकरबाट निकालेर नदी, खोल्सा, खेत वा खुला ठाउँमा फाल्ने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ।
यसले गर्दा नदी तथा भूमिगत पानी प्रदूषित बनाउँछ। हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड लगायतका रोग फैलाउने जोखिम बढाउँछ। वातावरणीय प्रदूषण बढाउँछ र सार्वजनिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पुर्याउँछ।
यही चुनौती समाधान गर्न निजी क्षेत्रको व्यावसायिक सेवा आवश्यक हुन्छ।
निजी क्षेत्रले गर्न सक्ने प्रमुख भूमिका
१. मलमूत्र संकलन तथा ढुवानी सेवा
मानव मलमूत्र व्यवस्थापनको पहिलो चरण सुरक्षित रूपमा संकलन गर्नु हो। निजी कम्पनीहरूले आधुनिक सक्सन ट्यांकर सञ्चालन गरी सेप्टिक ट्याङ्की सफा गर्ने, ग्राहकलाई समयमै सेवा दिने, सुरक्षित रूपमा प्रशोधन केन्द्रसम्म ढुवानी गर्ने, सेवा अभिलेख राख्ने जस्ता कार्य गर्न सक्छन्।
यदि सेवा व्यवस्थित भयो भने नागरिकले गुणस्तरीय सेवा पाउँछन् र अवैध रूपमा मलमूत्र फाल्ने प्रवृत्ति घट्छ।
२. प्रशोधन केन्द्र सञ्चालन
Faecal Sludge Treatment Plant (FSTP) सञ्चालनमा निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ। निजी क्षेत्रले प्रशोधन केन्द्र सञ्चालन, उपकरण मर्मत, दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापन, सञ्चालन खर्च व्यवस्थापन, सेवा सुधारमा लगानी गर्न सक्छ। यसले स्थानीय सरकारको आर्थिक तथा प्राविधिक भार पनि कम हुन्छ।
३. मलमूत्रबाट स्रोत पुनःप्राप्ति
मानव मलमूत्र फोहोर मात्र होइन, उपयोगी स्रोत पनि हो। प्रशोधनपछि यसबाट जैविक मल, कम्पोष्ट, बायोग्यास, माटो सुधार सामग्री, ऊर्जा उत्पादनका सम्भावना हुन्छन्।
यसले फोहोरलाई आर्थिक मूल्य भएको स्रोतमा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ।
४. नवीन प्रविधिमा लगानी
निजी क्षेत्र अनुसन्धान र नवीनतामा सरकारी संयन्त्रभन्दा छिटो अघि बढ्न सक्छ।उदाहरणका रूपमा स्मार्ट डिस्लजिङ सेवा, डिजिटल बुकिङ प्रणाली, GPS मार्फत ट्यांकर अनुगमन, अनलाइन भुक्तानी, ग्राहक सेवा प्रणाली, मलमूत्र ट्र्याकिङ प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यसले पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढाउँछ।
५. रोजगारी सिर्जना
सरसफाइ क्षेत्रले हजारौं रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ। यसमा ट्यांकर चालक, प्राविधिक, प्रशोधन केन्द्रका कर्मचारी, प्रयोगशाला सहायक, कम्पोष्ट उत्पादन, उपकरण मर्मत, वातावरण विज्ञ, निजी परामर्शदाता लगायतका अवसर सिर्जना हुन्छन्।
६. वित्तीय लगानी
नगरपालिकासँग सबै पूर्वाधार निर्माण गर्ने पर्याप्त बजेट नहुन सक्छ। निजी क्षेत्रले PPP (Public Private Partnership), सेवा सम्झौता, सञ्चालन सम्झौता, संयुक्त लगानी जस्ता मोडेलमार्फत लगानी गर्न सक्छ। यसले सेवा विस्तारलाई तीव्र बनाउँछ।
७. जनचेतना अभिवृद्धि
निजी कम्पनीहरूले आफ्ना ग्राहकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्ने भएकाले उनीहरूले पनि सेप्टिक ट्याङ्की समयमै सफा गर्ने, सुरक्षित सरसफाइ अपनाउने, सेवा शुल्क तिर्ने संस्कृतिको विकास, स्वास्थ्य तथा वातावरण संरक्षणबारे जनचेतना फैलाउन सहयोग गर्न सक्छन्। निजी क्षेत्र किन आकर्षित हुन सकेको छैन
यद्यपि सम्भावना धेरै भए पनि नेपालमा निजी क्षेत्रको लगानी अझै सीमित छ।
मुख्य कारणहरू :
√ स्पष्ट नीति अभाव,
√ सेवा शुल्क निर्धारणमा अस्पष्टता,
√ लगानीको प्रतिफलबारे अनिश्चितता,
√ प्रशोधन केन्द्रको अभाव,
√ नियमन कमजोर,
√ स्थानीय सरकारसँग दीर्घकालीन सम्झौताको कमी,
√ बैंकिङ तथा वित्तीय पहुँच सीमित,
√ व्यवसायिक जोखिम बढी हुनु।
स्थानीय सरकारले के गर्नुपर्छ ?
निजी क्षेत्रलाई आकर्षित गर्न स्थानीय सरकारले स्पष्ट नीति बनाउने, सेवा शुल्क निर्धारण गर्ने, इजाजत प्रणाली व्यवस्थित गर्ने, प्रशोधन केन्द्र निर्माण गर्ने, PPP नीति लागू गर्ने, सेवा अनुगमन गर्ने, निजी क्षेत्रलाई कर तथा अन्य प्रोत्साहन दिने, अनिवार्य रूपमा प्रशोधन केन्द्रमै मलमूत्र लैजानुपर्ने व्यवस्था लागू गर्ने।
विकास साझेदारको भूमिका
विकास साझेदारहरूले प्रारम्भिक लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण, क्षमता विकास, अध्ययन अनुसन्धान, व्यवसाय विकास, पाइलट परियोजना सञ्चालन, नीति निर्माणमा सहजीकरण गर्न सक्छन्। तर दीर्घकालीन रूपमा सेवा सञ्चालन निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारकै साझेदारीबाट हुनुपर्छ।
विश्वका धेरै देशमा मानव मलमूत्र व्यवस्थापनमा निजी क्षेत्र अग्रणी छ। निजी कम्पनीहरूले संकलनदेखि प्रशोधन र पुनःप्रयोगसम्मका सेवा सञ्चालन गरिरहेका छन्। यसले स्थानीय सरकारको भार कम गर्नुका साथै गुणस्तरीय सेवा, रोजगारी र वातावरण संरक्षणमा सकारात्मक योगदान पुर्याएको छ।
नेपालका केही नगरपालिकामा पनि निजी ट्यांकर सेवा, फिकल स्लज ट्रीटमेन्ट प्लान्ट सञ्चालन तथा सार्वजनिक–निजी साझेदारीका प्रारम्भिक अभ्यासहरू भइरहेका छन्। यी अनुभवलाई विस्तार गर्दै राष्ट्रिय स्तरमा नीतिगत र वित्तीय स्रोत जुटाउन आवश्यक छ।
विशेष गरी निजी क्षेत्रलाई लगानीमैत्री वातावरण, स्पष्ट नीति, उचित प्रतिफल र दीर्घकालीन व्यवसायिक अवसर उपलब्ध गराउन सकिए मानव मलमूत्र व्यवस्थापनलाई दिगो, प्रभावकारी र आर्थिक रूपमा व्यवहार्य बनाउन सकिन्छ।
सन् २०३० सम्म सबैका लागि सुरक्षित सरसफाइ सेवा (Sanitation for All) सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य प्राप्त गर्न निजी क्षेत्रलाई प्रमुख साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नु आजको आवश्यकता हो।
