सुरक्षित सरसफाइको क्षेत्रमा उद्यमशीलताको सम्भावना

सरसफाइलाई खर्च गर्ने क्षेत्रका रूपमा मात्र होइन, रोजगारी, उद्यमशीलता, निजी क्षेत्रको लगानी र स्थानीय अर्थतन्त्र विकास गर्ने अवसरका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ। शौचालय निर्माणदेखि दिसाजन्य फोहोरको संकलन, ढुवानी, प्रशोधन, पुनःप्रयोग, कम्पोस्ट, बायोग्यास, उपकरण उत्पादन, डिजिटल सेवा र सरसफाइसम्बन्धी परामर्शसम्मको ठूलो बजार निर्माण गर्न सकिने सम्भावना नेपालमा छ।

नेपालले सन् २०१९ मा खुला दिसामुक्त राष्ट्र घोषणा गरिसकेको छ। तर खुला दिसामुक्त घोषणा हुनु भनेको सुरक्षित सरसफाइको अन्तिम गन्तव्य होइन। घरमा शौचालय हुनु, शौचालय प्रयोग हुनु, शौचालयबाट निस्कने दिसा तथा फोहोरपानीको सुरक्षित व्यवस्थापन हुनु र त्यसलाई वातावरण तथा मानव स्वास्थ्यमा जोखिम नपर्ने गरी अन्तिम व्यवस्थापन वा पुनःप्रयोग गर्नु सुरक्षित सरसफाइको आधारभूत शर्त हो।

यस अर्थमा अब नेपालको सरसफाइ क्षेत्र “शौचालय बनाउने अभियान” बाट “सुरक्षित सरसफाइ सेवा प्रणाली” तर्फ जानुपर्ने अवस्थामा छ।

यही परिवर्तनले निजी क्षेत्र, सामाजिक उद्यमी, युवा उद्यमी, स्थानीय व्यवसायी, प्राविधिक सेवा प्रदायक र नवप्रवर्तनमा आधारित स्टार्टअपका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ।

सुरक्षित सरसफाइ भनेको के हो?

सुरक्षित सरसफाइ भन्नाले मानिसको दिसा तथा फोहोरजन्य पदार्थलाई मानव सम्पर्कबाट सुरक्षित राख्ने, त्यसलाई संकलन, ढुवानी, प्रशोधन र अन्तिम व्यवस्थापन वा पुनःप्रयोग गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया बुझिन्छ।

यसलाई एउटा चक्रका रूपमा बुझ्न सकिन्छ,

शौचालय → दिसा संकलन → खाली गर्ने सेवा → ढुवानी → प्रशोधन → स्रोतको पुनःप्रयोग वा सुरक्षित अन्तिम व्यवस्थापन।

यसै सँग फोहोरपानी, सेप्टिक ट्याङ्की, सोकपिट, नाली, ढल, सार्वजनिक शौचालय, हात धुने सुविधा, महिनावारी स्वच्छता र संस्थागत सरसफाइजस्ता विषय पनि जोडिन्छन्।

त्यसैले सुरक्षित सरसफाइको बजार शौचालय निर्माणमा मात्र सीमित छैन।

१. सेप्टिक ट्याङ्की सफाइ तथा दिसाजन्य फोहोर व्यवस्थापन

नेपालका धेरै घर तथा संस्थाहरू sewerage प्रणालीमा जोडिएका छैनन्। तीमध्ये ठूलो हिस्सा सेप्टिक ट्याङ्की, सोकपिट वा अन्य on-site sanitation प्रणालीमा निर्भर छ।

तर सेप्टिक ट्याङ्की भरिएपछि त्यसलाई सुरक्षित रूपमा खाली गर्ने, ढुवानी गर्ने र प्रशोधन गर्ने व्यवस्थित व्यवसायिक सेवा धेरै ठाउँमा अझै पर्याप्त छैन।

यही क्षेत्रमा निजी कम्पनी वा सामाजिक उद्यमले fecal sludge management service सञ्चालन गर्न सक्छन्।

यसका लागि:

• भ्याकुम ट्याङ्कर सेवा

• यान्त्रिक दिसाजन्य फोहोर खाली गर्ने सेवा

• सेप्टिक ट्याङ्की निरीक्षण सेवा

• पूर्वनिर्धारित समयअनुसार सेप्टिक ट्याङ्की सफाइ सेवा

• दिसाजन्य फोहोर ढुवानी सेवा

• दिसाजन्य फोहोर प्रशोधन सेवा

• संस्थागत सरसफाइ सेवा

जस्ता व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ। विशेषगरी नगरपालिकासँग सम्झौता गरेर निजी क्षेत्रले सेप्टिक ट्याङ्की सफाइ तथा दिसाजन्य फोहोर व्यवस्थापनको सेवा शुल्कमा आधारित व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्ने सम्भावना छ।

२. सानो तथा मध्यम क्षमताका Vacuum Tanker व्यवसाय

नेपालका सबै ठाउँमा ठूलो vacuum tanker उपयुक्त नहुन सक्छ। साँघुरा सडक, पहाडी भूभाग र ग्रामीण बस्तीमा साना तथा मध्यम आकारका उपकरण आवश्यक पर्न सक्छन्।

यसले नयाँ व्यवसायिक अवसर सिर्जना गर्छ।

स्थानीय उद्यमीले: सानो vacuum tanker + प्रशिक्षित जनशक्ति + सुरक्षित PPE + निर्धारित सेवा शुल्कको मोडेलमा व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छन्।

स्थानीय तहले निश्चित मापदण्ड तोकेर यस्ता सेवा प्रदायकलाई अनुमति दिने र नियमन गर्ने हो भने यो रोजगारी सिर्जना गर्ने औपचारिक व्यवसाय बन्न सक्छ।

३. Fecal Sludge Treatment Plant सञ्चालन

दिसा संकलन गरेर मात्र सुरक्षित सरसफाइ पूरा हुँदैन। संकलित दिसाजन्य फोहोरलाई सुरक्षित रूपमा प्रशोधन गर्नुपर्छ।

यसका लागि FSTP अर्थात् Fecal Sludge Treatment Plant सञ्चालन गर्ने अवसर पनि महत्वपूर्ण छ।

यस्ता प्रशोधन केन्द्रमा:

• ठोस र तरल पदार्थ छुट्याउने प्रक्रिया

• सुकाउने बेड (सुकाउने संरचना)

• वनस्पतियुक्त सुकाउने बेड

• कम्पोस्ट बनाउने प्रक्रिया

• सह–प्रशोधन (अन्य फोहोरसँगै प्रशोधन गर्ने प्रक्रिया)

•  जैविक पदार्थ पुनःप्राप्ति

•  स्रोत पुनःप्राप्ति (फोहोरबाट उपयोगी पदार्थ, ऊर्जा वा अन्य स्रोत निकाल्ने प्रक्रिया)

जस्ता प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ। स्थानीय तहले पूर्वाधार निर्माण गरे पनि यसको operation and maintenance निजी क्षेत्र वा सामाजिक उद्यममार्फत सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

यसले सार्वजनिक पूर्वाधारलाई व्यवसायिक ढंगले सञ्चालन गर्ने अवसर पनि सिर्जना गर्छ।

४. दिसाजन्य फोहोरबाट मल उत्पादन

दिसाजन्य फोहोरमा प्रशोधनपछि जैविक पदार्थ र पोषक तत्वहरू रहने भएकाले उपयुक्त प्रविधिबाट सुरक्षित रूपमा प्रशोधन गरी कृषि प्रयोजनका लागि उपयोग गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।

यसबाट sanitation-to-agriculture अर्थात् सरसफाइबाट कृषितर्फको व्यवसायिक मूल्य शृंखला निर्माण गर्न सकिन्छ।

उद्यमीले प्रशोधनपछि प्राप्त सुरक्षित जैविक पदार्थलाई:

• माटो सुधारक पदार्थ (Soil Conditioner)

• कम्पोस्ट मल (Compost)

• जैविक मल (Organic Fertilizer)

•  माटोको गुणस्तर सुधार गर्ने पदार्थ (Soil Amendment) का रूपमा बजारमा लैजान सक्ने सम्भावना हुन्छ।

तर यस्तो उत्पादनमा रोगजन्य जीवाणु, भारी धातु तथा अन्य प्रदूषकको जोखिम नियन्त्रण, गुणस्तर परीक्षण र सम्बन्धित सरकारी मापदण्ड अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

५. दिसाजन्य फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन

उचित प्रविधि र पर्याप्त मात्रा उपलब्ध भएको अवस्थामा दिसाजन्य तथा जैविक फोहोरबाट बायोग्यास उत्पादन गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ।

Fecal sludge, organic waste र अन्य जैविक फोहोरलाई उपयुक्त प्रणालीमा प्रशोधन गरेर:

बायोग्यास → खाना पकाउने ऊर्जा / ताप ऊर्जा / विद्युत् ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

यसले एकातिर फोहोर व्यवस्थापनको समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्छ भने अर्कोतिर ऊर्जा उत्पादनको सम्भावना खोल्छ।

ठूला बजार, पशुपालन क्षेत्र, होटल, संस्था तथा नगरपालिकासँग जोडिएका integrated waste-to-energy model भविष्यमा व्यवसायिक रूपमा विकास गर्न सकिने क्षेत्र हुन्।

यी बाहेक

६. शौचालय खाली गर्ने पूर्वसूचना तथा डिजिटल सेवा

७. शौचालय तथा सेप्टिक ट्याङ्की डिजाइनसम्बन्धी प्राविधिक सेवा

८. शौचालय निर्माण सामग्री उत्पादन

९. हात धुने तथा Hygiene Station व्यवसाय

१०. सार्वजनिक शौचालय सञ्चालन व्यवसाय

११. संस्थागत सरसफाइ सेवा

१२. अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाको सरसफाइ सेवा

१३. होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा सरसफाइ व्यवसाय

१४. Composting Toilet तथा Eco-sanitation

१५. फोहोरपानी प्रशोधन तथा पुनःप्रयोग

१६. Sanitation Equipment Rental व्यवसाय

१७. Portable Toilet व्यवसाय

१८. सरसफाइ सामग्री तथा PPE आपूर्ति

१९. सरसफाइ कामदारका लागि तालिम तथा प्रमाणिकरण

२०. Sanitation Audit तथा Certification

२१. अनुसन्धान तथा डेटा व्यवसाय

२२. स्थानीय तहसँग Public-Private Partnership

२३. सामाजिक उद्यमको ठूलो सम्भावना

२४. महिलाका लागि उद्यमशीलताको अवसर

२५. युवा तथा स्टार्टअपका लागि नयाँ अवसर

२६. “Waste to Resource” व्यवसायिक मोडेल जस्ता उद्यमहरु सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

नेपालले खुला दिसामुक्त अवस्थाबाट अब सुरक्षित, दिगो र समावेशी सरसफाइ प्रणालीतर्फ अघि बढ्नुपर्ने अवस्था छ। यसका लागि सरकारले मात्र सबै सेवा उपलब्ध गराउन सम्भव नहुन सक्छ। निजी क्षेत्र, सामाजिक उद्यम, सहकारी, युवा उद्यमी, प्राविधिक संस्था र स्थानीय व्यवसायलाई पनि sanitation service chain मा जोड्नुपर्ने हुन्छ।

सुरक्षित सरसफाइमा व्यवसायिक अवसर शौचालय निर्माणबाट सुरु भएर सेप्टिक ट्याङ्की सफाइ, दिसाजन्य फोहोर संकलन तथा ढुवानी, FSTP सञ्चालन, फोहोरपानी प्रशोधन, सार्वजनिक शौचालय, portable toilet, sanitation equipment, PPE, तालिम, डिजिटल सेवा, sanitation audit, consultancy र resource recovery सम्म फैलिएको छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, यसलाई केवल “फोहोर व्यवस्थापन” भनेर हेर्नु हुँदैन। यो स्वास्थ्य, वातावरण, रोजगारी, प्रविधि, उद्यमशीलता र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको उदीयमान क्षेत्र हो।

यदि सही नीति, नियमन, लगानी र बजार संरचना तयार गर्न सकियो भने सुरक्षित सरसफाइले नेपालमा हजारौँ प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ। साथै, अहिले खर्चका रूपमा हेरिएको दिसाजन्य तथा जैविक फोहोरलाई भविष्यमा स्रोत, ऊर्जा र आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ।