खानेपानीको प्रत्येक प्रणालीमा खानेपानी सुरक्षा योजना किन ?

“स्वच्छ पानी, स्वस्थ जीवन” यो केवल नारा होइन, जनस्वास्थ्य र दिगो विकासको मेरुदण्ड हो। जीवनका हरेक पक्ष स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, उद्योग, र समृद्धि सबैको मूलमा शुद्ध र सुरक्षित खानेपानीको पहुँच अनिवार्य छ। तर, सुरक्षित देखिने पानी सधैँ सुरक्षित हुँदैन। यसैले, खानेपानी प्रणालीलाई सुरक्षित बनाउने उपायको रूपमा “खानेपानी सुरक्षा योजना (WSP)” अनिवार्य बन्न गएको छ।

खानेपानी सुरक्षा योजना के हो ?

खानेपानी सुरक्षा योजना (Water Safety Plan) भनेको पानीको श्रोतदेखि उपभोक्तासम्मको सम्पूर्ण श्रृंखलामा पाइने सम्भावित जोखिमहरू पहिचान गरी तिनको रोकथाम, न्यूनीकरण र व्यवस्थापन गर्ने वैज्ञानिक र व्यवस्थित प्रक्रिया हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले सन् २००४ मै यो अवधारणा अघि सारेको हो, र नेपाल सरकारले समेत यसलाई कानुनी र नीतिगत रूपमा आत्मसात गर्दै निर्देशिका जारी गरिसकेको छ।

किन आवश्यक छ खानेपानी सुरक्षा योजना ?

१. जनस्वास्थ्यको रक्षाका लागि

दूषित पानीका कारण हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड, हैपाटाइटिस जस्ता रोगहरू फैलिने खतरा रहन्छ। खानेपानी सुरक्षा योजनाले यस्तो जोखिम घटाउँछ।

२. नैसर्गिक स्रोतको संरक्षण

वर्षौंदेखि प्रयोग भइरहेका पानीका मुहान, इनार, कुवा र नदीहरू मानव गतिविधिका कारण प्रदूषित हुने क्रम बढ्दो छ। सुरक्षा योजनाले यी स्रोतहरूको दीर्घकालीन संरक्षण सुनिश्चित गर्छ।

३. जलवायु परिवर्तनको असर व्यवस्थापन गर्न

अनियमित वर्षा, बाढी, खडेरी, जमिनको कटान जस्ता समस्याले खानेपानीको गुणस्तर र उपलब्धता दुवैमा असर पार्छ। सुरक्षा योजनाले यी खतरालाई पूर्वानुमान गरी सजग बनाउँछ।

४. स्थानीय स्रोतमा आधारित समाधान

यो योजना स्थानीय समुदाय, उपभोक्ता समिति, प्राविधिक तथा पालिकाको सहभागितामा आधारित भएकाले व्यवहारिक र प्रभावकारी हुन्छ।

५. दिगो विकास लक्ष्य (SDG)  प्राप्त गर्न

दिगो विकास लक्ष्य ६ अनुसार सन् २०३० सम्म सबैलाई सुरक्षित र सस्तो खानेपानी सुनिश्चित गर्नु पर्नेछ। यो लक्ष्य प्राप्तिको यात्रामा खानेपानी सुरक्षा योजना महत्वपूर्ण औजार हो।

नेपालमा खानेपानी सुरक्षा योजनाको अवस्था

नेपाल सरकारले खानेपानी सुरक्षा योजनाको निर्देशिका तयार पारी मुलुकभरका खानेपानी योजनामा यसको कार्यान्वयन अघि बढाएको छ। धेरै स्थानीय तहहरूले यो योजना कार्यान्वयन गरेर सफलता पनि हासिल गरेका छन्। तर, अझै पनि धेरै ठाउँमा यसको पहुँच र प्रयोग सीमित छ।

अब के गर्नुपर्ने ? 

√ जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।

√ समुदायका सदस्यलाई पानीको गुणस्तर र स्वास्थ्यमा त्यसको प्रभाव बारे जानकारी दिनु आवश्यक छ।

√ प्रशिक्षण र प्राविधिक सहयोग बढाउनुपर्छ।

√ उपभोक्ता समितिलाई योजना बनाउने, जोखिम पहिचान गर्ने र निगरानी राख्ने क्षमतामा सशक्त बनाउनुपर्छ।

√ स्थानीय तहको नेतृत्वमा योजना कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

√  योजना कागजमै सीमित नरहोस्, व्यवहारमा लागू होस् भन्ने सुनिश्चित गर्न नीतिगत निर्देशन र बजेट समेत उपलब्ध गराउनु पर्छ।

तसर्थ खानेपानी सुरक्षा योजना भनेको केवल प्राविधिक औजार मात्र होइन, यो जीवन र स्वास्थ्यको रक्षक हो। हरेक खानेपानी प्रणालीमा यसको कार्यान्वयनले हाम्रो भविष्यलाई सुरक्षित बनाउनेछ। सरकारले नीति बनायो, अब पालिकादेखि समुदाय तहसम्म यसको इमानदार कार्यान्वयन आवश्यक छ।