276 पटक हेरिएको 
खानेपानी सेवा दिने कुनै पनि संस्थाले उत्पादन वा प्रशोधन गरेको सबै पानी उपभोक्ताको धारासम्म पुग्छ भन्ने हुँदैन। पुगेको पानीको पनि सबैको बिल उठ्छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन। यही अवस्थामा उत्पादन भएको कुल पानीमध्ये जसको कुनै आर्थिक प्रतिफल प्राप्त हुँदैन, त्यो पानीलाई गैर राजस्व पानी अर्थात् Non-Revenue Water (NRW) भनिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, यो त्यस्तो पानी हो जुन प्रणालीभित्र छ, तर संस्थाको आम्दानीमा छैन।
गैर राजस्व पानीमा पाइप फुटेर चुहिएको पानी, ट्यांकी वा जोइन्टबाट हराएको पानी, मिटरमा नआएको वा बिल नबनेको पानी, चोरी गरेर प्रयोग गरिएको पानी तथा निःशुल्क वा अनधिकृत रूपमा प्रयोग गरिएको पानी सबै पर्छन्। प्राविधिक रूपमा यसलाई उत्पादन भएको पानी र बिलिङ गरिएको पानी बीचको अन्तर भनेर बुझ्न सकिन्छ।
गैर राजस्व किन हुन्छ ?
गैर राजस्व पानी हुनुका कारणहरूलाई सामान्यतया तीन मुख्य वर्गमा राखेर बुझ्न सकिन्छ। पहिलो, भौतिक क्षति हो। खानेपानी प्रणालीका पाइपहरू पुराना हुनु, खिया लाग्नु, जोइन्ट कमजोर हुनु, पाइप फुट्नु वा ट्यांकी चुहिनुजस्ता कारणले ठूलो परिमाणमा पानी जमिनमुनि नै हराइरहेको हुन्छ। यस्तो पानी उपभोक्ताले देख्दैनन्, तर संस्थाको स्रोत निरन्तर खेर गइरहेको हुन्छ।
दोस्रो कारण हो व्यापारिक वा प्रशासनिक कमजोरी। कतिपय ठाउँमा मिटर बिग्रिएको हुन्छ, कतै गलत रिडिङ लिइन्छ, कतै बिलिङ प्रणाली कमजोर हुन्छ, कतै उपभोक्ताको सही रेकर्ड नै राखिएको हुँदैन। कतिपय अवस्थामा त मिटर नै नजोडी पानी प्रयोग भइरहेको हुन्छ। यी सबै कारणले पानी उपभोग त हुन्छ, तर त्यसको बिल उठ्दैन।
तेस्रो र गम्भीर कारण हो अनधिकृत प्रयोग। कतिपयले लाइन ट्यापिङ गर्छन्, मिटर बाइपास गरेर पानी तान्छन् वा सीधै चोरी गरेर प्रयोग गर्छन्। यसले संस्थालाई आर्थिक क्षति त पुर्याउँछ नै, प्रणालीमा असन्तुलन पनि ल्याउँछ।
यसको असर कस्तो हुन्छ ?
गैर राजस्व पानी धेरै हुनुको असर खानेपानी संस्था, उपभोक्ता र समग्र देश तीनै तहमा पर्छ। खानेपानी संस्थाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, आम्दानी घट्छ, मर्मतसम्भार, विस्तार र सेवा सुधार गर्न आवश्यक बजेट अभाव हुन्छ, र संस्था सधैं घाटामा चल्ने अवस्थामा पुग्छ। यसले दीर्घकालमा संस्थाको अस्तित्व नै कमजोर बनाउँछ।
उपभोक्ताको पक्षबाट हेर्दा, प्रणालीमा पानी हुँदाहुँदै पनि धारामा पानीको प्रेसर कम हुन्छ, आपूर्ति अनियमित हुन्छ, कतिपय ठाउँमा हप्ता–हप्तासम्म पानी आउँदैन। यसको प्रत्यक्ष असर जनस्वास्थ्य र जीवनशैलीमा पर्छ।
देश र वातावरणको दृष्टिले हेर्दा, आवश्यकताभन्दा धेरै पानी उत्पादन गर्नुपर्दा पानीका स्रोतहरूमा अनावश्यक चाप पर्छ, पम्पिङमा बढी ऊर्जा खर्च हुन्छ, प्रशोधनमा बढी रसायन प्रयोग हुन्छ र समय तथा स्रोत दुवै खेर जान्छ। यसले दिगो विकास लक्ष्य (SDG) हासिल गर्ने प्रयासमा समेत अवरोध पुर्याउँछ। त्यसैले गैर राजस्व पानी घटाउनु भनेको नयाँ पानीको स्रोत खोज्नुजत्तिकै महत्वपूर्ण काम हो।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसार, यदि कुनै खानेपानी प्रणालीमा गैर–राजस्व पानी २० प्रतिशतभन्दा कम छ भने त्यसलाई राम्रो व्यवस्थापन भएको प्रणाली मानिन्छ। २० देखि ३० प्रतिशतसम्म भएमा सुधार आवश्यक मानिन्छ भने ३० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको अवस्था गम्भीर समस्याको संकेत हो। नेपालका धेरै सहरहरूमा यो मात्रा ४० देखि ६० प्रतिशतसम्म रहेको अनुमान गरिनु अत्यन्तै चिन्ताजनक विषय हो।
गैर राजस्व पानी कसरी कम गर्न सकिन्छ ?
गैर–राजस्व पानी घटाउन सबैभन्दा पहिले भौतिक संरचनाको सुधार आवश्यक हुन्छ। पुराना र जीर्ण पाइपहरू क्रमशः फेर्नुपर्छ, नियमित रूपमा लिक डिटेक्सन गरेर चुहावट पत्ता लगाई तुरुन्त मर्मत गर्नुपर्छ र प्रणालीमा अत्यधिक दबाब नपरोस् भनेर प्रेशर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, हरेक धारामा अनिवार्य रूपमा मिटर जडान गरी बिग्रेका मिटर तुरुन्त फेर्नुपर्छ र क्रमशः डिजिटल मिटर प्रणालीतर्फ जानु उपयुक्त हुन्छ। बिलिङ र रेकर्ड प्रणालीलाई कम्प्युटराइज्ड बनाइ नियमित अडिट गर्ने र फिल्डको तथ्यांक र कार्यालयको तथ्यांक मिलान गर्ने अभ्यास अनिवार्य गर्नुपर्छ।
अनधिकृत जडान नियन्त्रण गर्न नियमित अनुगमन, आवश्यक कानुनी कारबाही र उपभोक्ता सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। साथै, District Metered Area (DMA) प्रणाली लागू गरेर क्षेत्र–क्षेत्रमा पानीको प्रवाह मापन गर्दा कुन क्षेत्रमा कति पानी हराइरहेको छ भन्ने स्पष्ट रूपमा पत्ता लगाउन सकिन्छ, जसले समस्या समाधानलाई लक्षित र प्रभावकारी बनाउँछ।
गैर राजस्व पानी घटाउने काम केवल संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन, उपभोक्ताको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। धारामा वा सडकमा कतै चुहावट देखिए तुरुन्त खबर गर्ने, अवैध जडान नगर्ने, मिटर नबिगार्ने र पानीलाई व्यक्तिगत होइन, राष्ट्रिय सम्पत्ति का रूपमा बुझ्ने संस्कार विकास गर्नु अत्यावश्यक छ।
त्यसैले गैर–राजस्व पानी घटाउनु भनेको नयाँ पानी थप्नु जत्तिकै महत्वपूर्ण काम हो। यसले संस्थालाई बलियो बनाउँछ, उपभोक्तालाई राम्रो सेवा दिन मद्दत गर्छ ।
