228 पटक हेरिएको 
नेपालमा मनसुनको आगमनसँगै खेतबारी हराभरा हुन्छन्, खोला–नाला भरिन्छन् र पानीका स्रोतहरू पुनःजीवित बन्छन्। तर यही वर्षा सुरक्षित खानेपानी सेवाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि बन्न सक्छ।
वर्षायाममा बाढी, पहिरो, डुबान, मुहानमा सतही पानीको प्रवेश, पाइपलाइन क्षति, ढल तथा फोहोरको मिसावट जस्ता कारणले खानेपानी प्रणालीमा जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। यस्ता जोखिमले पानीको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर पारेर झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस लगायत पानीजन्य रोग फैलिन सक्ने सम्भावना बढाउँछ।
यही कारणले वर्षाको समयमा पानी सुरक्षा योजना (Water Safety Plan–WSP) को आवश्यकता झन् बढी हुन्छ। पानी सुरक्षा योजना भनेको कुनै समस्या देखिएपछि मात्र समाधान खोज्ने प्रक्रिया होइन, सम्भावित जोखिमलाई पहिले नै पहिचान गरेर त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने र सुरक्षित खानेपानी सेवा निरन्तर कायम राख्ने व्यवस्थापन प्रणाली हो।
मुहानदेखि उपभोक्ताको धारासम्म पानीको सम्पूर्ण यात्रामा हुन सक्ने जोखिम पहिचान गर्नु, ती जोखिमको मूल्याङ्कन गर्नु, आवश्यक नियन्त्रणका उपाय लागू गर्नु र निरन्तर अनुगमन गर्दै सुरक्षित खानेपानी सुनिश्चित गर्नु हो।
वर्षायाममा खानेपानी किन बढी जोखिममा पर्छ ?
नेपालको भौगोलिक बनावट, जलवायु र बस्तीको अवस्थाले वर्षायाममा खानेपानी प्रणालीलाई विभिन्न किसिमका जोखिममा पार्छ। धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा खानेपानीका मुहान खुला अवस्थामा छन्। ती मुहान वरपर पशुचौपाया चराउने, खुला दिसा, खेतीपाती, सडक निर्माण वा अन्य मानवीय गतिविधिका कारण प्रदूषणको सम्भावना रहन्छ। वर्षा हुँदा यी सबैबाट उत्पन्न फोहोर, माटो, मलमूत्र तथा अन्य प्रदूषक पदार्थ बगेर मुहानमा मिसिन सक्छन्।
त्यसैगरी, बाढी र पहिरोले इन्टेक संरचना, पाइपलाइन, रिजर्भ ट्याङ्की तथा वितरण प्रणालीमा क्षति पुर्याउन सक्छ। कतिपय ठाउँमा पाइप फुट्दा वा भल्बहरु खुकुलो हुँदा बाहिरी दूषित पानी पाइपभित्र प्रवेश गर्न सक्छ। पानीको नियमित परीक्षण र प्रणालीको निरीक्षण नभए यस्तो जोखिम समयमै थाहा नहुन सक्छ।
जलवायु परिवर्तनले पनि वर्षाको स्वरूप बदलिरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने, आकस्मिक बाढी आउने वा लामो समयसम्म लगातार पानी पर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यसले खानेपानी पूर्वाधारमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।
पानी सुरक्षा योजना के हो ?
पानी सुरक्षा योजना विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले सिफारिस गरेको जोखिममा आधारित व्यवस्थापन प्रणाली हो। यसको मूल उद्देश्य मुहानदेखि उपभोक्ताको धारासम्म पानीको सम्पूर्ण यात्रामा हुन सक्ने जोखिम पहिचान गर्नु, ती जोखिमको मूल्याङ्कन गर्नु, आवश्यक नियन्त्रणका उपाय लागू गर्नु र निरन्तर अनुगमन गर्दै सुरक्षित खानेपानी सुनिश्चित गर्नु हो।
यसले पानी परीक्षणमा मात्र भर नपरी पानी दूषित हुन सक्ने सम्भावित कारणहरू पहिल्यै पहिचान गरी तिनलाई रोक्ने उपायहरू अवलम्बन गर्छ। त्यसैले पानी सुरक्षा योजना प्रशोधन भन्दा रोकथाममा आधारित प्रणाली हो।
वर्षायाममा पानी सुरक्षा योजनाले कसरी काम गर्छ ?
वर्षा सुरु हुनुअघि नै पानी सुरक्षा योजना अन्तर्गत मुहान, जलाधार क्षेत्र, इन्टेक, पाइपलाइन, ट्याङ्की र वितरण प्रणालीको निरीक्षण गरिन्छ। सम्भावित जोखिम भएका स्थानहरूको पहिचान गरी आवश्यक मर्मत, सरसफाइ र संरक्षणका काम गरिन्छ। मुहान वरपर तारबार गर्ने, पानी पुनर्भरण क्षेत्र संरक्षण गर्ने, पानीको निकास व्यवस्थापन गर्ने, पाइपलाइनका कमजोर भाग मर्मत गर्ने र ट्याङ्की सफा गर्ने कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
वर्षायाममा नियमित रूपमा पानीको गुणस्तर परीक्षण गरिन्छ। विशेषगरी जीवाणुजन्य प्रदूषणको सम्भावना बढी हुने भएकाले आवश्यक परे क्लोरिनको मात्रा समायोजन गरिन्छ। यदि कुनै जोखिम देखिएमा तत्काल सुधारात्मक कदम चाल्ने व्यवस्था मिलाइन्छ।
यसका साथै खानेपानी उपभोक्ता समिति, स्थानीय सरकार र प्राविधिक टोलीबीच समन्वय कायम गरी आकस्मिक अवस्थाका लागि तयारी गरिन्छ। कुनै संरचनामा क्षति पुगेमा तुरुन्त मर्मत गर्ने, वैकल्पिक पानी स्रोतको व्यवस्था गर्ने तथा समुदायलाई सुरक्षित पानी प्रयोगसम्बन्धी जानकारी दिने काम पनि यही योजनाको हिस्सा हो।
समुदायको भूमिका किन महत्त्वपूर्ण छ ?
पानी सुरक्षा योजना सफल बनाउन समुदायको सक्रिय सहभागिता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। मुहान संरक्षण, पाइपलाइन निरीक्षण, चुहावटको जानकारी दिने, पानीको दुरुपयोग रोक्ने तथा सरसफाइ कायम राख्ने काममा समुदायको प्रत्यक्ष भूमिका हुन्छ।
वर्षायाममा यदि पानी धमिलो देखियो, धारामा अचानक दबाब घट्यो, पाइप फुटेको देखियो वा मुहान वरपर पहिरोको जोखिम देखियो भने समुदायले तत्काल सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिनुपर्छ। यसले ठूलो समस्या हुनुअघि नै समाधान गर्न सहयोग पुग्छ।
स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी
नेपालको संघीय संरचनामा सुरक्षित खानेपानी सेवा सुनिश्चित गर्ने प्रमुख जिम्मेवारी स्थानीय सरकारको हो। वर्षायाममा पालिकाले खानेपानी योजनाको नियमित अनुगमन, पानीको गुणस्तर परीक्षण, आकस्मिक मर्मतका लागि बजेट व्यवस्था, प्राविधिक जनशक्ति परिचालन तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
यसका साथै जलाधार संरक्षण, वन संरक्षण, वर्षाको पानी व्यवस्थापन तथा जलवायु अनुकूलनका कार्यक्रमलाई खानेपानी व्यवस्थापनसँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा पानीको स्रोत सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको स्वरूप अस्थिर बन्दै गएको छ। कतै अत्यधिक वर्षा, कतै लामो सुख्खा, कतै आकस्मिक बाढी र पहिरोका घटनाले खानेपानी प्रणालीमा नयाँ चुनौती थपिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा परम्परागत व्यवस्थापन प्रणाली मात्र पर्याप्त हुँदैन।
जोखिममा आधारित योजना, नियमित अनुगमन, स्रोत संरक्षण, समुदायको सहभागिता र संस्थागत समन्वयलाई जोड्ने पानी सुरक्षा योजना नै जलवायु उत्थानशील खानेपानी सेवाको प्रभावकारी आधार बन्न सक्छ।
त्यसैले वर्षाको समयमा खानेपानी सुरक्षित राख्नु प्राविधिक विषय त हो नै, यो सार्वजनिक स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण र समुदायको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय पनि हो। पानी दूषित भएपछि बल्ल प्रशोधनको उपाय अपनाउनु भन्दा दूषित हुन नदिनु धेरै प्रभावकारी र कम खर्चिलो उपाय हो। यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने माध्यम हो पानी सुरक्षा योजना।
यदि प्रत्येक खानेपानी प्रणालीमा पानी सुरक्षा योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने वर्षायाममा हुने धेरै पानीजन्य रोग रोक्न, खानेपानी सेवाको विश्वसनीयता बढाउन र जलवायु परिवर्तनका चुनौतीसँग सामना गर्न उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्न सकिन्छ।
फोटोहरु : लोकचन्द्र थापा/WASH Khabar
