157 पटक हेरिएको 
नेपालमा मनसुनसँगै बाढी, पहिरो, डुबान, नदी कटान तथा आकस्मिक बाढी (फ्ल्यास फ्लड) जस्ता विपद्का घटना हरेक वर्ष दोहोरिने गर्छन्। विशेष गरी असारदेखि भदौसम्मको वर्षायाममा देशका पहाडी, हिमाली र तराई क्षेत्रका हजारौं परिवार प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छन्।
लगातारको वर्षाले खानेपानीका मुहान पुरिने, पाइपलाइन बगाउने, इनार र कुवा दूषित हुने तथा शौचालय क्षतिग्रस्त हुने समस्या व्यापक रूपमा देखिन्छ। बाढीको पानीसँगै ढल, मानव तथा पशुको मलमूत्र र अन्य फोहोर पानीका स्रोतमा मिसिँदा सुरक्षित खानेपानीको पहुँच प्रभावित हुन्छ।
साथै, सरसफाइका सामग्रीको अभाव, शौचालय प्रयोगमा अवरोध र फोहोर व्यवस्थापनमा कठिनाइका कारण झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस–ए लगायतका पानीजन्य तथा सरुवा रोग फैलिने जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ। त्यसैले वर्षायाममा आउने विपद्को समयमा सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ र व्यक्तिगत स्वच्छतामा विशेष ध्यान दिनु जनस्वास्थ्य संरक्षणका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
किन महत्वपूर्ण छ सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइ?
मानिस केही दिन खानाबिना बाँच्न सक्दछ, तर सुरक्षित पानीबिना बाँच्न सक्दैन। विपद्पछि पानीका मुहानहरू बाढी, ढल, जनावरको मलमूत्र वा अन्य फोहोरले दूषित हुने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। कतिपय स्थानमा पाइपलाइन फुट्छ, इनार पुरिन्छ, धारा अवरुद्ध हुन्छन् वा पानी आपूर्ति नै बन्द हुन्छ।
यस्तो अवस्थामा दूषित पानी प्रयोग गर्दा झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड तथा अन्य संक्रमणजन्य रोग फैलन सक्छन्। त्यसैले सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउनु र त्यसको सही प्रयोग सुनिश्चित गर्नु विपद् व्यवस्थापनको पहिलो आवश्यकता हो।
विपद्को समयमा सुरक्षित खानेपानीका लागि अपनाउनुपर्ने उपाय
१. पानीको स्रोतको सुरक्षा
यदि सम्भव छ भने पानीको मुहान, इनार, ट्यांकी वा धारा बाढीको पानी, ढल वा फोहोरबाट जोगाउनुपर्छ। बाढीपछि इनार तथा धारा सफा गरी आवश्यक परे क्लोरिन प्रयोग गरेर निसंक्रमण गर्नुपर्छ।
२. पानी उमालेर वा शुद्धीकरण गरेर मात्र प्रयोग गर्ने
पानी सफा देखिए पनि त्यसमा रोग पैदा गर्ने सूक्ष्म जीवाणु हुन सक्छन्। त्यसैले कम्तीमा १–३ मिनेटसम्म उमालेर चिसो बनाएपछि मात्र पिउनुपर्छ। यदि उमाल्न सम्भव छैन भने क्लोरिन ट्याब्लेट, तरल क्लोरिन, पानी फिल्टर वा अन्य स्वीकृत शुद्धीकरण विधि प्रयोग गर्नुपर्छ।
३. सुरक्षित भण्डारण
शुद्ध गरिएको पानी सफा, ढक्कन भएको भाँडोमा राख्नुपर्छ। पानी निकाल्दा हात नहालेर करुवा, धार भएको भाँडो वा छुट्टै सफा चम्चा प्रयोग गर्नुपर्छ। यसले पुनः दूषित हुने सम्भावना कम गर्छ।
४. वर्षाको पानीको सुरक्षित प्रयोग
वर्षाको पानी संकलन गर्दा छाना, पाइप तथा संकलन गर्ने ट्यांकी सफा हुनुपर्छ। प्रारम्भिक वर्षाको पानी बाहिर फालेर त्यसपछि संकलन गरिएको पानी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सरसफाइमा विशेष ध्यान किन आवश्यक छ?
विपद्पछि शौचालय क्षतिग्रस्त हुन सक्छन्। कतिपय परिवार खुला स्थानमा शौच गर्न बाध्य हुन्छन्। यसले वातावरण दूषित बनाउनुका साथै पानीका स्रोतमा मलमूत्र मिसिने जोखिम बढाउँछ।
त्यसैले विपद्को समयमा अस्थायी भए पनि सुरक्षित शौचालयको व्यवस्था गर्नुपर्छ। यदि सम्भव नभए मलमूत्रलाई सुरक्षित रूपमा पुरेर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। खुला दिसा गर्न नदिन समुदायस्तरमै विशेष अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक हुन्छ।
हात धुने बानी झन् आवश्यक
रोग नियन्त्रणको सबैभन्दा सरल र प्रभावकारी उपाय साबुनपानीले हात धुनु हो।
विशेष गरी यी अवस्थाहरूमा हात अनिवार्य रूपमा धुनुपर्छ:
• खाना पकाउनु अघि
• खाना खानुअघि
• बच्चालाई खाना खुवाउनु अघि
• शौचालय प्रयोग गरेपछि
• बच्चाको दिसा सफा गरेपछि
• बिरामीको हेरचाह गरेपछि
• फोहोर वा जनावर छोएपछि
यदि साबुन उपलब्ध छैन भने खरानी वा अन्य सुरक्षित विकल्प प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर सकेसम्म साबुन र सफा पानी प्रयोग गर्नु नै उत्तम हुन्छ।
खाद्यान्नको सुरक्षित व्यवस्थापन
विपद्पछि राहतस्वरूप प्राप्त खाद्यान्न वा घरमा रहेको खाद्यान्नलाई सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्नुपर्छ। पकाएको खाना लामो समय खुला राख्नु हुँदैन। बिग्रिएको, दुर्गन्ध आएको वा बाढीले छोएको खाद्यान्न प्रयोग गर्नु हुँदैन।
फलफूल तथा तरकारी प्रयोग गर्नुअघि सफा पानीले राम्ररी धुनुपर्छ। काँचो र पकाएको खाना छुट्टाछुट्टै राख्नुपर्छ।
फोहोर व्यवस्थापन
विपद्पछि प्लास्टिक, मरेका जनावर, बिग्रिएको खाद्यान्न तथा अन्य फोहोर जथाभावी फाल्दा संक्रमण फैलिन सक्छ।
त्यसैले:
• जैविक र अजैविक फोहोर छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन गर्ने।
• मरेका जनावरलाई सुरक्षित रूपमा गाड्ने वा सम्बन्धित निकायको सहयोगमा व्यवस्थापन गर्ने।
• पानीका स्रोत वरिपरि फोहोर थुपार्न नदिने।
• राहत शिविरमा नियमित फोहोर संकलन गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
तसर्थ विपद्को समयमा सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ र व्यक्तिगत स्वच्छता जीवनरक्षाका आधारभूत आवश्यकता हुन्। विपद्ले भौतिक संरचना नष्ट गर्न सक्छ, तर सही तयारी, समुदायको सक्रिय सहभागिता र समयमै अपनाइएका सावधानीले महामारी फैलिनबाट बचाउन सकिन्छ।
