167 पटक हेरिएको 
काठमाडौ : अहिलेको लगातारको वर्षायाममा डुबान, बाढी र पहिरोले सरसफाइ (Sanitation and Hygiene) मा गम्भीर असर पार्न सक्छ। विशेष गरी तराईमा डुबान र पहाडी क्षेत्रमा बाढी तथा पहिरोका कारण खानेपानी, शौचालय, ढल व्यवस्थापन र व्यक्तिगत सरसफाइमा चुनौती बढ्छ। यसले झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, हेपाटाइटिस–ए, छालाजन्य रोग लगायतका पानीजन्य तथा सरुवा रोग फैलिने जोखिम बढाउँछ।
वर्षायाममा सरसफाइका प्रमुख चुनौतीहरू
१. शौचालय डुबानमा पर्दा बढ्छ संक्रमणको जोखिम
लगातारको वर्षा र डुबानका कारण शौचालय प्रयोग गर्न नसकिने अवस्था आउन सक्छ। सेप्टिक ट्याङ्की वा खाल्डो भरिएर दिसाजन्य फोहोर बाहिर फैलिँदा वरपरको वातावरण र पानीका स्रोत दूषित हुने जोखिम बढ्छ। त्यसैले सुरक्षित वा अस्थायी शौचालयको व्यवस्था गर्नुका साथै डुबानपछि शौचालय र सेप्टिक ट्याङ्कीको प्राविधिक परीक्षण तथा सरसफाइ गर्न आवश्यक हुन्छ।
२. खानेपानी दूषित हुँदा पानीजन्य रोग फैलिन सक्छ
बाढीको पानीले इनार, धारा, ट्युबवेल तथा पाइपलाइनमा फोहोर मिसाउँदा खानेपानी दूषित हुन सक्छ। यस्तो पानी प्रयोग गर्दा झाडापखाला, हैजा, टाइफाइडलगायतका रोग फैलिन सक्छन्। त्यसैले पानी उमालेर वा क्लोरिन प्रयोग गरेर मात्र पिउनु, सुरक्षित भाँडोमा भण्डारण गर्नु र आवश्यक परे गुणस्तर परीक्षण गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
३. हात धुने बानी कमजोर हुँदा संक्रमण बढ्छ
विपद्का बेला सफा पानी र साबुनको अभाव हुन सक्छ। विशेष गरी अस्थायी शिविर वा डुबान प्रभावित क्षेत्रमा हात धुने सुविधा प्रभावित हुँदा संक्रमण फैलिने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले खाना खानुअघि, खाना पकाउनुअघि र शौचालय प्रयोगपछि साबुनपानीले हात धुने बानीलाई कुनै पनि अवस्थामा निरन्तरता दिनुपर्छ।
४. फोहोर व्यवस्थापन अवरुद्ध हुँदा वातावरण अस्वस्थ बन्छ
डुबान वा पहिरोका कारण नियमित फोहोर संकलन प्रभावित हुन सक्छ। सडक तथा बस्तीमा फोहोर थुप्रिँदा दुर्गन्ध फैलिनुका साथै झिंगा, लामखुट्टे र अन्य रोग सार्ने जीवहरूको वृद्धि हुन्छ। त्यसैले फोहोरलाई छुट्टाछुट्टै संकलन गरी सुरक्षित व्यवस्थापन गर्न र स्थानीय तहले आपतकालीन फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली सक्रिय बनाउन आवश्यक छ।
५. स्वास्थ्य संस्थाको सरसफाइमा असर पर्दा सेवा पनि प्रभावित हुन्छ
बाढी र वर्षाका कारण स्वास्थ्य संस्थामा पानी जम्ने, ढल अवरुद्ध हुने वा स्वास्थ्यजन्य फोहोर व्यवस्थापनमा समस्या आउन सक्छ। यसले बिरामी र स्वास्थ्यकर्मी दुवैको स्वास्थ्यमा जोखिम थप्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य संस्थामा पानी, सरसफाइ, स्वास्थ्यजन्य फोहोर व्यवस्थापन तथा संक्रमण रोकथामका उपायलाई निरन्तर प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ।
६. विस्थापित परिवारका लागि सरसफाइको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ
बाढी वा पहिरोका कारण विस्थापित भएका परिवारहरू अस्थायी आश्रयस्थलमा बस्न बाध्य हुन्छन्, जहाँ सुरक्षित शौचालय, खानेपानी र सरसफाइ सामग्रीको अभाव हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सुरक्षित पानी, शौचालय, हात धुने सुविधा र सरसफाइ सामग्रीको तत्काल व्यवस्था गर्नुका साथै महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको आवश्यकतालाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।
प्राकृतिक विपद् रोक्न सकिँदैन, तर त्यसबाट हुने स्वास्थ्य जोखिम भने सावधानी अपनाएर धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। वर्षायाममा सुरक्षित खानेपानी, सुरक्षित शौचालय, नियमित हात धुने बानी र प्रभावकारी फोहोर व्यवस्थापन अपनाउन सके झाडापखाला, हैजा लगायतका धेरै पानीजन्य रोगबाट समुदायलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
स्थानीय तहले गर्नुपर्ने तयारी
√ वर्षायाम अघि खानेपानी र सरसफाइ पूर्वाधारको निरीक्षण तथा मर्मत गर्ने।
√ क्लोरिन, साबुन, पानी शुद्धीकरण सामग्री र सरसफाइ किटको मौज्दात राख्ने।
√ डुबान प्रभावित क्षेत्रमा खानेपानीको नियमित गुणस्तर परीक्षण गर्ने।
√ स्वास्थ्य संस्था, विद्यालय र समुदायमा सरसफाइ सम्बन्धी जनचेतना फैलाउने।
√ आपतकालीन WASH (Water, Sanitation and Hygiene) योजना कार्यान्वयनमा ल्याउने।
नागरिकका लागि सन्देश
बाढीपछि सफा देखिने पानी पनि सुरक्षित नहुन सक्छ। उमालेको वा शुद्धीकरण गरिएको पानी मात्र पिउनुहोस्। साबुनपानीले नियमित हात धुनुहोस्। शौचालय सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्नुहोस् र झाडापखाला, वान्ता वा ज्वरो देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुहोस्।
‘बाढी र पहिरो प्राकृतिक विपद् हुन्, तर सरसफाइमा सावधानी अपनाए धेरै पानीजन्य रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ। सुरक्षित पानी, सुरक्षित शौचालय र नियमित हात धुने बानी नै वर्षायाममा स्वास्थ्य सुरक्षाको पहिलो आधार हो।’
