211 पटक हेरिएको 
नेपालमा सुरक्षित सरसफाइको चर्चा गर्दा लामो समयसम्म शौचालय निर्माणलाई नै मुख्य उपलब्धिका रूपमा हेर्ने गरिएको छ। तर शौचालय बनेपछि त्यसबाट निस्कने दिसा कहाँ जान्छ, सेप्टिक ट्याङ्की भरिएपछि कसले खाली गर्छ, कसरी खाली गर्छ, कहाँसम्म ढुवानी गर्छ र त्यसपछि त्यसको सुरक्षित प्रशोधन तथा व्यवस्थापन कसरी हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै पर्याप्त रूपमा व्यवसायिक र संस्थागत बहसको विषय बन्न सकेको छैन।
मानव मलमूत्र व्यवस्थापनको समस्याभित्र उद्यमशीलताको ठूलो अवसर लुकेको छ।
नेपाल सन् २०१९ मा खुला दिसामुक्त राष्ट्र घोषणा भइसकेको अवस्थामा अब सरसफाइको अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। यो चरणमा “शौचालय बनाउने” भन्दा “शौचालयबाट निस्कने फोहोरको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने” सेवा प्रणाली अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। यही परिवर्तनले दिसाजन्य लेदो खाली गर्ने, संकलन गर्ने र ढुवानी गर्ने क्षेत्रमा निजी क्षेत्र, युवा उद्यमी, स्थानीय व्यवसायी तथा सामाजिक उद्यमका लागि ठूलो सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
दिसाजन्य लेदो खाली गर्ने कामलाई परम्परागत रूपमा फोहोर र जोखिमपूर्ण श्रमका रूपमा मात्र बुझ्ने गरिएको छ। तर सुरक्षित सरसफाइको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो अत्यावश्यक सार्वजनिक सेवा हो। यसलाई व्यवस्थित व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने यसले एकातिर मानव स्वास्थ्य र वातावरणको सुरक्षा गर्न सक्छ भने अर्कोतिर स्थानीय स्तरमै रोजगारी, आय र उद्यमशीलताको नयाँ आधार निर्माण गर्न सक्छ।
वातावरण र जनस्वास्थ्य संस्था (एन्फो) का कार्यकारी निर्देशक राजेन्द्र श्रेष्ठका अनुसार, अब सरसफाइलाई पूर्वाधार निर्माणको विषयमा मात्र सीमित राखेर हेर्नु हुँदैन। शौचालय निर्माणपछि त्यसबाट निस्कने दिसाजन्य लेदोको नियमित खाली गर्ने, सुरक्षित रूपमा ढुवानी गर्ने र प्रशोधन गर्ने प्रणालीलाई पनि सरसफाइ सेवाकै अभिन्न अंगका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।
“सरसफाइमा अब सेवा प्रणाली र त्यसको दिगोपनलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ। सेप्टिक ट्याङ्की भरिएपछि सुरक्षित रूपमा खाली गर्ने र संकलित लेदोलाई उचित ठाउँमा पुर्याउने सेवा व्यवस्थित भयो भने यसले जनस्वास्थ्य र वातावरण जोगाउनुका साथै रोजगारी र उद्यमशीलताको अवसर पनि सिर्जना गर्छ,” श्रेष्ठले बताउनुभयो।
सेप्टिक ट्याङ्की भरिएपछि सेवा चाहिन्छ
नेपालका अधिकांश घर, होटल, विद्यालय, कार्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा अन्य संस्थाहरू अझै केन्द्रीय ढल प्रणालीमा जोडिएका छैनन्। धेरै ठाउँमा सेप्टिक ट्याङ्की, सोकपिट वा अन्य स्थानीय सरसफाइ प्रणाली प्रयोग भइरहेको छ।
तर सेप्टिक ट्याङ्की अनन्त क्षमताको हुँदैन। निश्चित समयपछि त्यसमा दिसाजन्य लेदो जम्मा हुन्छ। समयमा खाली नगरेमा ट्याङ्कीको क्षमता घट्दै जान्छ, फोहोर बाहिर निस्किन सक्छ, भूमिगत पानी तथा वरपरको वातावरण प्रदूषित हुन सक्छ र मानव स्वास्थ्यमा जोखिम बढ्न सक्छ।
यसैले सेप्टिक ट्याङ्की खाली गर्ने सेवा नियमित र आवश्यक सरसफाइ सेवा हो।
समस्या के हो भने धेरै स्थानीय तहमा यस्तो सेवा अझै नियमित, गुणस्तरीय र व्यवसायिक रूपमा उपलब्ध छैन। कतिपय ठाउँमा घरधनीले ट्याङ्की भरिएपछि मात्र सेवा खोज्छन्। सेवा प्रदायकको संख्या कम हुन्छ। शुल्क स्पष्ट हुँदैन। सवारीसाधन उपयुक्त नहुन सक्छ। कामदारसँग पर्याप्त सुरक्षा सामग्री नहुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा संकलित दिसाजन्य लेदो कहाँ लगेर विसर्जन गरिन्छ भन्ने विषय पनि स्पष्ट हुँदैन।
यही समस्याभित्र उद्यमशीलताको ठूलो अवसर लुकेको छ।
“हामीले दिसाजन्य लेदोलाई केवल फोहोरका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नुपर्छ। यसलाई सुरक्षित रूपमा संकलन, ढुवानी र प्रशोधन गर्ने हो भने यही क्षेत्र सेवा, रोजगारी र व्यवसायको स्रोत बन्न सक्छ,” एन्फोका कार्यकारी निर्देशक श्रेष्ठले बताउनुभयो।
दिसाजन्य लेदो खाली गर्ने कामलाई व्यवसाय कसरी बनाउने?
दिसाजन्य लेदो खाली गर्ने व्यवसायको आधारभूत मोडेल सरल देखिए पनि यसलाई व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ।
ग्राहक → सेवा माग → ट्याङ्की निरीक्षण → सुरक्षित खाली गर्ने काम → बन्द प्रणालीबाट संकलन → ढुवानी → निर्धारित प्रशोधन केन्द्रमा हस्तान्तरण
यसलाई अझ व्यवस्थित बनाएर उद्यमीले स्थानीय तहको निश्चित क्षेत्रभित्र सेवा प्रदान गर्न सक्छन्।
उदाहरणका लागि एउटा नगरपालिकामा एउटा व्यवसायले निश्चित संख्यामा घर, होटल, विद्यालय र संस्थालाई आफ्नो नियमित ग्राहक बनाउन सक्छ। ग्राहकले फोन वा डिजिटल माध्यमबाट सेवा माग गर्न सक्छ। उद्यमीले निर्धारित समयभित्र उपकरणसहित पुगेर सेप्टिक ट्याङ्की खाली गर्न सक्छ। त्यसपछि संकलित लेदोलाई तोकिएको प्रशोधन केन्द्रमा पुर्याउन सक्छ।
यसरी हेर्दा यो ट्याङ्की सफा गर्ने काममात्र नभई सरसफाइ सेवा व्यवसाय बन्न सक्छ।
श्रेष्ठका अनुसार, स्थानीय तहले सेवा प्रदायकलाई स्पष्ट मापदण्डसहित अनुमति दिने, सेवा क्षेत्र तोक्ने र संकलित दिसाजन्य लेदो अनिवार्य रूपमा प्रशोधन केन्द्रसम्म पुर्याउने व्यवस्था गर्ने हो भने यस क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको लगानी बढाउन सकिन्छ।
“स्थानीय सरकारले नियम र मापदण्ड बनाउने, निजी क्षेत्रले सेवा दिने र प्रशोधनको उचित व्यवस्था हुने हो भने दिसाजन्य लेदो व्यवस्थापन आफैंमा एउटा व्यवस्थित सेवा उद्योग बन्न सक्छ,” उहाँले बताउनुभयो।
१. स्थानीय भ्याकुम ट्याङ्कर सेवा
यस क्षेत्रमा सबैभन्दा प्रत्यक्ष व्यवसायिक अवसर भ्याकुम ट्याङ्कर सेवा हो। ठूला शहरमा ठूलो क्षमताका भ्याकुम ट्याङ्कर सञ्चालन गर्न सकिए पनि पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा त्यस्तो सवारीसाधन सबै ठाउँमा व्यावहारिक नहुन सक्छ। साँघुरा सडक, उकालो–ओरालो, बस्तीको भौगोलिक अवस्था र घरसम्म पुग्ने बाटोका कारण साना तथा मध्यम क्षमताका उपकरण आवश्यक पर्न सक्छन्।
त्यसैले स्थानीय उद्यमीले आफ्नो क्षेत्रको आवश्यकता हेरेर सानो वा मध्यम क्षमताको भ्याकुम ट्याङ्करसहितको सेवा व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छन्।
यसमा उद्यमीको लगानी सवारीसाधनमा मात्र सीमित हुँदैन। भ्याकुम पम्प, होज पाइप, सुरक्षा सामग्री, कामदारको तालिम, सवारीसाधनको मर्मत, बीमा, इन्धन तथा सेवा व्यवस्थापन पनि व्यवसायको हिस्सा हुन्छ।
स्थानीय तहले निश्चित मापदण्ड बनाएर यस्ता सेवा प्रदायकलाई अनुमति तथा नियमन गर्ने हो भने अनौपचारिक रूपमा भइरहेको कामलाई औपचारिक व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
२. सानो भ्याकुम उपकरण र लघु उद्यम
सबै ठाउँमा ट्याङ्करसहितको व्यवसाय आवश्यक नहुन सक्छ। विशेषगरी घना बस्ती, साँघुरा गल्ली र ग्रामीण क्षेत्रमा सानो क्षमताका पोर्टेबल वा ट्रेलरमा जडान गर्न सकिने भ्याकुम उपकरण प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।
यसले ठूलो लगानी गर्न नसक्ने युवा तथा स्थानीय व्यवसायीका लागि लघु सरसफाइ उद्यम सञ्चालन गर्ने बाटो खोल्न सक्छ।
उद्यमीले एउटा सानो उपकरण, आवश्यक पाइप, सुरक्षा सामग्री र प्रशिक्षित दुई–तीन जना कामदारबाट सेवा सुरु गर्न सक्छ। संकलित लेदोलाई अर्को ठूलो ट्याङ्कर वा तोकिएको प्रशोधन केन्द्रसम्म पुर्याउने व्यवसायसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ।
यसरी एउटा ठूलो कम्पनीले सबै काम गर्नुपर्ने होइन। सानो संकलन व्यवसाय + ढुवानी व्यवसाय + प्रशोधन केन्द्र जोडिएको व्यवसायिक शृंखला निर्माण गर्न सकिन्छ। “नेपालको भौगोलिक अवस्था हेर्दा एउटै आकार र क्षमताको उपकरण सबै ठाउँमा उपयुक्त हुँदैन। त्यसैले स्थानीय आवश्यकता र बजारअनुसार साना तथा मध्यमस्तरका सेवा प्रदायक विकास गर्न सकिन्छ,” श्रेष्ठले बताउनुभयो।
यसले विशेषगरी युवालाई स्थानीय स्तरमै व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर दिन सक्छ। ठूलो लगानी गरेर कम्पनी खोल्न नसक्ने व्यक्तिले समेत सानो उपकरणबाट सेवा सुरु गरी विस्तार गर्न सक्छन्।
यही कारणले दिसाजन्य लेदो खाली गर्ने र ढुवानी गर्ने कामलाई अब “फोहोर सफा गर्ने काम” का रूपमा मात्र होइन, “सुरक्षित सरसफाइ सेवा उपलब्ध गराउने व्यवसाय” का रूपमा बुझ्न आवश्यक देखिन्छ।
फोटोहरु : लोकचन्द्र थापा/WASH Khabar
