बाढीपछि खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता  जीवनरक्षाको पहिलो आधार

भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लाहरु लगायत प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। बाढीले घर, सडक, पुल, खानेपानीका संरचना तथा अन्य आधारभूत पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउनुका साथै धेरै परिवारलाई विस्थापित र दैनिक जीवनबाट वञ्चित बनाएको छ। यस्तो विपद्को समयमा उद्धार, खाद्यान्न र अस्थायी आश्रय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन् । तर सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता (WASH) को सुनिश्चितता पनि जीवन बचाउने प्रमुख कार्य हो।

बाढीपछि सफा पानीको अभाव र सरसफाइको कमजोर अवस्थाले प्रभावित समुदायमा झाडापखाला, रुघाखोकी, टाइफाइड लगायत पानी तथा सरसफाइसँग सम्बन्धित रोग फैलिने जोखिम बढाउँछ। विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र अन्य  कमजोर (Vulnerable) परिवारहरू बढी जोखिममा पर्न सक्छन्।

बाढीपछि पानी किन जोखिमपूर्ण हुन्छ?

बाढीको पानीले खानेपानीका मुहान, पाइपलाइन, ट्यांकी तथा वितरण प्रणालीमा माटो, फोहोर, ढल तथा अन्य प्रदूषित पदार्थ पुर्‍याउन सक्छ। घरायसी शौचालय तथा सेप्टिक ट्यांकीमा क्षति पुगेमा मानव मलमूत्र पानीका स्रोतमा मिसिन सक्ने सम्भावना अझ बढ्छ।  बाढीपछि बाहिरबाट सफा देखिने पानी पनि सूक्ष्म जीवाणुबाट प्रदूषित भएको हुन सक्छ। त्यसैले बाढी प्रभावित पानीको स्रोतलाई परीक्षण तथा आवश्यक उपचार नगरी सुरक्षित भनेर प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।

यस अवस्थामा पानीको स्रोत पहिचान, पानीको गुणस्तर परीक्षण, आवश्यकताअनुसार पानी शुद्धीकरण र सुरक्षित भण्डारणमा तत्काल ध्यान दिनुपर्छ।

पानी मात्र होइन, सुरक्षित पानी आवश्यक

बाढी प्रभावित परिवारलाई पानी उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उपलब्ध पानी सुरक्षित, पर्याप्त, पहुँचयोग्य र निरन्तर हुनुपर्छ। आवश्यकताअनुसार वैकल्पिक पानीको स्रोत पहिचान, पानी वितरण, सुरक्षित पानी भण्डारणका भाँडा तथा पानी शुद्धीकरणका उपाय उपलब्ध गराउनुपर्छ। साथै समुदायलाई जोखिमयुक्त पानीका स्रोतबारे स्पष्ट जानकारी दिनुपर्छ। विशेषगरी खाने, खाना पकाउने र बच्चाका लागि प्रयोग गर्ने पानी सुरक्षित छ कि छैन भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।

शौचालय र सरसफाइको व्यवस्था महत्वपूर्ण

बाढीपछि धेरै घरायसी शौचालय क्षतिग्रस्त वा प्रयोग गर्न नसकिने हुन सक्छन्। विस्थापित परिवार अस्थायी आश्रयस्थलमा बस्नुपर्ने अवस्थामा पर्याप्त शौचालयको व्यवस्था नभएमा खुला दिसापिसाबको जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले सुरक्षित स्थानमा अस्थायी शौचालय, हात धुने स्थान, फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइको व्यवस्था तत्काल गर्नुपर्छ।

महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि शौचालय सुरक्षित, पहुँचयोग्य र सम्मानजनक हुनु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। महिलाहरू तथा किशोरीहरूको आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी महिनावारी स्वच्छता सामग्री तथा गोपनीयताको व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ।

 स्वच्छ व्यवहार, रोगबाट बच्ने आधार

बाढीपछि समुदायमा सरल तर प्रभावकारी स्वच्छता प्रवर्द्धन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

• खाना पकाउनुअघि र खानुअघि साबुनपानीले हात धुने।
• शौचालय प्रयोग गरेपछि हात धुने।
• बच्चाको दिसा सफा गरेपछि हात धुने।
• सुरक्षित पानी मात्र पिउने।
• खानेपानीलाई सफा र छोपिएको भाँडामा राख्ने।
• प्रदूषित पानी तथा खाद्य पदार्थ प्रयोग नगर्ने।
• शौचालयको सुरक्षित प्रयोग गर्ने।

सुरक्षित पानीको प्रयोग र साबुन पानीले  नियमित हात धुने जस्ता सरल उपायले पनि विपद्पछिको रोगको जोखिम कम गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

स्वास्थ्य संस्था र आश्रयस्थलमा सुरक्षित पानी र सरसफाइ

बाढीपछि स्वास्थ्य संस्था र अस्थायी आश्रयस्थलमा ठूलो संख्यामा मानिस जम्मा हुन सक्छन्। त्यहाँ सुरक्षित पानी, पर्याप्त शौचालय, हात धुने सुविधा, फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइको अभाव भएमा संक्रमण फैलिने जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य संस्था, विद्यालय, सामुदायिक भवन वा अस्थायी आश्रयस्थललाई आपतकालीन खानेपानी सरसफाई र स्वच्छता प्राथमिकता क्षेत्र (Emergency WASH Priority Area) का रूपमा हेर्न आवश्यक छ। स्थानीय स्वास्थ्य संस्था र WASH टोलीबीच नियमित सूचना आदानप्रदान गरी पानी तथा सरसफाइसँग सम्बन्धित रोगको अवस्था निगरानी गर्नुपर्छ।

महिला, बालबालिका र कमजोर समूहलाई प्राथमिकता

विपद्को असर सबैमा समान हुँदैन। सुरक्षित पानी लिन टाढा जानुपर्ने अवस्था, असुरक्षित शौचालय, रातिको समयमा शौचालय जानुपर्ने जोखिम तथा महिनावारी स्वच्छता सामग्रीको अभावले महिला र किशोरीलाई थप समस्या हुन सक्छ। त्यसैगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई पानी तथा शौचालय प्रयोग गर्न थप सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ। त्यसैले Emergency WASH Response समावेशी, सुरक्षित र सबैका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।

बाढीले क्षति पुर्‍याएको WASH प्रणाली कसरी पुनर्स्थापना गर्ने?

आपत्कालीन अवस्थामा पानी वितरण गरेर तत्काल आवश्यकता पूरा गर्नु आवश्यक छ। तर दीर्घकालीन समाधानका लागि क्षतिग्रस्त खानेपानी प्रणालीको पुनर्स्थापना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। मुहान, इन्टेक, पाइपलाइन, पानी ट्यांकी तथा वितरण प्रणालीको प्राविधिक मूल्यांकन गरी प्राथमिकताका आधारमा मर्मत तथा पुनर्स्थापना गर्नुपर्छ।

जहाँ सम्भव छ, प्रणालीलाई पहिलेभन्दा बाढी, पहिरो, नदी कटान तथा अन्य जलवायुजन्य जोखिमबाट सुरक्षित हुने गरी पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। यसलाई नै “Build Back Better” को दृष्टिकोण भन्न सकिन्छ।

बाढीले बगाएको संरचना त्यही स्थानमा र त्यही डिजाइनमा पुनः निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राखेर सुरक्षित स्थान, बलियो संरचना, सुरक्षित पाइपलाइन Alignment, नदी/खोला क्रसिङ र मुहान संरक्षणजस्ता विषयमा ध्यान दिनुपर्छ।

आपतकालीन खानेपानी सरसफाई र स्वच्छता: आजको आवश्यकता, भोलिको तयारी

भोटेकोशी क्षेत्रमा भविष्यमा पनि बाढी तथा पहिरोको जोखिम हुन सक्छ। त्यसैले अहिलेको प्रतिक्रियासँगै आगामी विपद्का लागि तयारी गर्नु आवश्यक छ। स्थानीय तह तथा समुदायले WASH Risk Mapping, Alternative Water Sources, Emergency WASH Stock, Water Testing Capacity, Emergency WASH Team र Contingency Plan जस्ता तयारीलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। यसले अर्को विपद् आउँदा सुरक्षित पानी तथा सरसफाइ सेवा छिटो उपलब्ध गराउन सहयोग गर्नेछ।

समन्वयबाट प्रभावकारी खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता सेवा

Emergency WASH कुनै एक संस्था वा निकायले मात्र सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्न सक्दैन। स्थानीय सरकार, खानेपानी तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी सरकारी निकाय, जिल्ला प्रशासन तथा विपद् व्यवस्थापन निकाय, NGO/INGO, विकास साझेदार, खानेपानी उपभोक्ता समिति र प्रभावित समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ।

प्रभावित क्षेत्रमा “कति मानिस प्रभावित भए?” भन्ने प्रश्नसँगै “कति मानिस सुरक्षित पानी र सरसफाइ सेवाबाट वञ्चित छन्?” भन्ने प्रश्नलाई पनि प्राथमिकताका साथ हेर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

भोटेकोशी बाढीपछि प्रभावित समुदायलाई खाना र आश्रयसँगै सुरक्षित पानी, शौचालय र स्वच्छ वातावरण उपलब्ध गराउनु अत्यावश्यक छ। WASH लाई राहतको सहायक कार्यक्रमका रूपमा मात्र नभई जीवनरक्षा, रोग रोकथाम र सार्वजनिक स्वास्थ्य संरक्षणको आधारभूत सेवाका रूपमा लिनुपर्छ। आज सुरक्षित पानी उपलब्ध गराउनु भनेको केवल तिर्खा मेटाउनु होइन, रोगबाट जोगाउनु हो।

आज सुरक्षित शौचालय बनाउनु भनेको केवल सुविधा दिनु होइन, मानव मर्यादा र स्वास्थ्यको रक्षा गर्नु हो। आज स्वच्छताको प्रवर्द्धन गर्नु भनेको केवल सफाइ गर्नु होइन, भोलिको स्वास्थ्य संकट रोक्नु हो। त्यसैले भोटेकोशी बाढी प्रभावित क्षेत्रमा हाम्रो साझा कार्यदिशा स्पष्ट हुनुपर्छ ।

Assess → Protect → Provide → Restore → Build Back Better

मूल्यांकन गरौँ → जोखिमबाट जोगाऔँ → सुरक्षित सेवा दिऔँ → पुनर्स्थापना गरौँ → अझ सुरक्षित र उत्थानशील बनाऔँ।

सुरक्षित पानी, सुरक्षित सरसफाइ र स्वच्छता विपद्पछिको जीवनरक्षाको पहिलो आधार हो।

लेखक तिमिल्सिना, एकिकृत हातेमालो समाज नेपालका कार्यकारी निर्देशक हुनुहुन्छ।