186 पटक हेरिएको 
काठमाडौं : सेप्टिक ट्यांकी भरिएपछि मात्रै ट्यांकी सफा गर्ने हाम्रो सामान्य अभ्यास हो। ट्यांकी भरियो, शौचालयमा समस्या आयो वा दुर्गन्ध फैलिन थाल्यो भने मात्र घरधनीले सफाइ सेवा प्रदायकलाई फोन गर्छन्। यस्तो प्रणालीलाई सामान्यतः ‘On-demand Desludging’ अर्थात् आवश्यकता परेपछि दिसाजन्य लेदो निकाल्ने सेवा भनिन्छ।
तर सेप्टिक ट्यांकी भरिएपछि मात्रै सफा गर्ने अभ्यास भन्दा फरक अवधारणा हो, तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी सेवा (Scheduled Desludging Service)।
यसको अर्थ हो, सेप्टिक ट्यांकी भरिनु अघि नै त्यसलाई कहिले खाली गर्ने भन्ने कुरा निश्चित गरेर नियमित तालिकाअनुसार दिसाजन्य लेदो निकाल्ने सेवा।
सरल भाषामा भन्दा ट्यांकी भरिएपछि बोलाउने होइन, भरिनुअघि नै सफा गर्ने व्यवस्था नै तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी (Scheduled Desludging) हो।
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी भनेको के हो ?
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी भनेको घर, कार्यालय, होटल, विद्यालय, अस्पताल वा अन्य संस्थामा रहेका सेप्टिक ट्यांकीको अवस्था, क्षमता, प्रयोगकर्ताको संख्या, पानीको प्रयोग तथा विगतमा ट्यांकी खाली गरिएको विवरणका आधारमा अर्को पटक कहिले दिसाजन्य लेदो निकाल्नुपर्छ भन्ने पूर्वनिर्धारित तालिका बनाएर सेवा दिने प्रणाली हो।
यसमा सेवा प्रदायकसँग घर वा संस्थाको विवरण हुन्छ। कुन घरमा कति क्षमताको सेप्टिक ट्यांकी छ, कति जना मानिसले प्रयोग गर्छन्, अन्तिम पटक कहिले सफा गरिएको थियो र सामान्यतया कति समयमा ट्यांकी भरिन्छ भन्ने तथ्यांक राखिन्छ।
त्यही तथ्यांकका आधारमा सेवाग्राहीलाई “अब तपाईंको सेप्टिक ट्यांकी सफा गर्ने समय भयो” भनेर पहिले नै जानकारी गराइन्छ र निर्धारित समयमा सफाइ सेवा उपलब्ध गराइन्छ।
यसलाई अझ व्यवस्थित बनाउन मोबाइल एप, डिजिटल रेकर्ड, SMS तथा फोन रिमाइन्डरजस्ता प्रविधिको प्रयोगसमेत गर्न सकिन्छ।
किन आवश्यक छ तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी ?
नेपालमा ठूलो संख्यामा घरधुरी तथा संस्थाहरू अझै पनि ढल प्रणालीसँग जोडिएका छैनन्। त्यस्ता स्थानमा शौचालयबाट निस्कने दिसाजन्य फोहोरको व्यवस्थापनका लागि सेप्टिक ट्यांकी, सोकपिट तथा अन्य अन-साइट स्यानिटेसन प्रणाली प्रयोग हुँदै आएका छन्।
तर शौचालय निर्माण गरेर मात्र सुरक्षित सरसफाइ सुनिश्चित हुँदैन। शौचालयबाट निस्किएको दिसाजन्य लेदो कहाँ जान्छ, कसरी निकालिन्छ, कसरी ढुवानी गरिन्छ र अन्ततः कहाँ तथा कसरी प्रशोधन गरिन्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
सेप्टिक ट्यांकी लामो समयसम्म खाली नगर्दा ट्यांकीको कार्यक्षमता घट्न सक्छ। ट्यांकीबाट फोहोर चुहिन सक्ने, दुर्गन्ध फैलिन सक्ने तथा वरपरको माटो र पानीको स्रोत प्रदूषित हुन सक्ने जोखिम बढ्छ।
अर्कोतर्फ, आकस्मिक रूपमा ट्यांकी भरिएपछि सफा गराउन खोज्दा सेवा प्रदायक तत्काल उपलब्ध नहुन सक्छ। त्यसले शौचालय प्रयोगमै समस्या ल्याउन सक्छ।
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासीले यही समस्यालाई समस्या आएपछि समाधान गर्ने अवस्थाबाट समस्या आउनुअघि नै व्यवस्थापन गर्ने प्रणालीमा परिवर्तन गर्छ।
सुरक्षित सरसफाइको महत्वपूर्ण कडी
सुरक्षित सरसफाइको अवधारणा शौचालयमा पुगेर समाप्त हुँदैन। दिसाजन्य पदार्थ मानव स्वास्थ्य र वातावरणका लागि जोखिमपूर्ण भएकाले यसको सम्पूर्ण चक्र सुरक्षित हुनुपर्छ।
शौचालय → सेप्टिक ट्यांकी → सुरक्षित रूपमा लेदो निकाल्ने → सुरक्षित ढुवानी → प्रशोधन → सुरक्षित अन्तिम व्यवस्थापन वा पुनःप्रयोग
यो सम्पूर्ण प्रक्रियालाई नै दिसाजन्य लेदो व्यवस्थापन – Fecal Sludge Management (FSM) भनिन्छ।
यसमा तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी एउटा महत्वपूर्ण कडी हो। ट्यांकीबाट दिसाजन्य लेदो नै सुरक्षित रूपमा निकालिएन भने त्यसपछिका ढुवानी र प्रशोधन प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्दैनन्।
त्यसैले तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासीलाई सुरक्षित सरसफाइको सुरुवाती व्यवस्थापन कडीका रूपमा लिन सकिन्छ।
स्वास्थ्य जोखिम घटाउन सहयोग
दिसाजन्य लेदोमा विभिन्न प्रकारका रोगजनक सूक्ष्मजीव तथा परजीवी हुन सक्छन्। यसको असुरक्षित व्यवस्थापनले मानिस, पानीका स्रोत, माटो र वातावरणमा स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ।
विशेष गरी बाक्लो बस्ती, सहरी क्षेत्र तथा खानेपानीका स्रोत नजिक रहेका घरमा सेप्टिक ट्यांकीको उचित व्यवस्थापन झन् महत्वपूर्ण हुन्छ।
समयमै ट्यांकी सफा गर्ने र निकालिएको लेदो सुरक्षित रूपमा उपचार तथा व्यवस्थापन गर्ने अभ्यासले दिसाजन्य पदार्थको अनियन्त्रित चुहावट तथा वातावरणमा फैलिने सम्भावना घटाउन मद्दत गर्छ।
यसरी तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासीले सरसफाइलाई केवल घरको शौचालय सफा राख्ने विषयबाट उठाएर सार्वजनिक स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणसँग जोड्छ।
घरधनीका लागि पनि फाइदा
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासीको फाइदा घरधनीका लागि पनि प्रत्यक्ष हुन्छ।
ट्यांकी भरिएर शौचालय बन्द हुने, दुर्गन्ध आउने वा आकस्मिक रूपमा महँगो खर्च गरेर सेवा लिनुपर्ने अवस्था आउन दिँदैन। नियमित तालिकामा सेवा लिँदा घरधनीले आफ्नो सेप्टिक ट्यांकीको अवस्था र सफाइको अभिलेख समेत व्यवस्थित रूपमा राख्न सक्छन्।
भोलिका दिनमा घर बिक्री गर्दा, घर भाडामा दिँदा वा सेप्टिक ट्यांकी मर्मत गर्नुपर्दा यस्तो रेकर्ड उपयोगी हुन सक्छ।
नगरपालिकाको भूमिका झन् महत्वपूर्ण
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी सफल बनाउन घरधनी र निजी सेवा प्रदायक मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। स्थानीय सरकारको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
नगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रमा रहेका सेप्टिक ट्यांकी तथा अन-साइट स्यानिटेसन प्रणालीको तथ्यांक संकलन गर्न सक्छ। त्यसका आधारमा तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासी बनाउन, सेवा प्रदायकलाई व्यवस्थित गर्न, सुरक्षित ढुवानीको व्यवस्था गर्न तथा दिसाजन्य लेदो प्रशोधन गर्ने Fecal Sludge Treatment Plant (FSTP) वा उपयुक्त उपचार प्रणालीसँग जोड्न सक्छ।
स्थानीय सरकारले सेवा प्रदायकको दर्ता, प्राविधिक मापदण्ड, शुल्क निर्धारण, सुरक्षित ढुवानी तथा अन्तिम व्यवस्थापनको अनुगमन गर्न सकेमा यो प्रणाली अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।
नेपालमा सरसफाइको क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा हो, समस्या देखिएपछि मात्र समाधान खोज्ने प्रवृत्ति।
सेप्टिक ट्यांकीको हकमा पनि यही भइरहेको छ। ट्यांकी भरियो भने सफा गर्ने, शौचालय बन्द भयो भने मर्मत गर्ने र दुर्गन्ध आएपछि मात्र व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास छ।
तालिकाबद्ध दिसाजन्य लेदो निकासीले यसलाई परिवर्तन गर्न सक्छ।
