अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिँदै छठको उल्लास

  विनोद धौलागिरि  94 पटक हेरिएको
🔗
127
Shares

जनकपुरधाम: अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्दै आज जनकपुरका जलाशयहरू भक्तिभाव, श्रद्धा र उल्लासले भरिए । दिनभरि निर्जला व्रत बसेका व्रतालुहरू साँझपख पूजाका सामग्रीले सजिएका बाँसका ढाकी, नाङ्लो र सुपा बोकेर जलाशयका घाटमा पुगे ।

अस्ताउँदै गरेको सूर्यको सुनौलो किरण पानीमा प्रतिबिम्बित भइरहँदा व्रतालुहरूले जलमा उभिएर सूर्यदेवलाई अर्घ्य अर्पण गरे । छठीमाताको आराधना, लोकभाकाका मधुर स्वर र भक्तजनको सामूहिक उपस्थितिले जलाशयका किनारलाई आस्थाको अनुपम उत्सवमा रूपान्तरण गर्‍यो ।

रङ्गीचङ्गी बत्ती, फूलमाला, केराका घारी, उखु र पूजाका सामग्रीले सिँगारिएका घाटमा दिउँसोदेखि नै दर्शनार्थीको चहलपहल बढेको थियो । कोही परिवारसहित पूजामा सहभागी थिए, कोही व्रतालुलाई सहयोग गर्दै थिए त कोही यो अनुपम दृश्यलाई मोबाइलको क्यामेरामा कैद गरिरहेका थिए ।

मैथिल संस्कृतिको मौलिकता, पारिवारिक आत्मीयता र सामुदायिक सहभागिता एकै ठाउँमा देखिने छठ पर्वले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानलाई पुनः जीवन्त बनाएको छ ।

छठ केवल सूर्यको उपासना र धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, प्रकृति, जल र जीवनप्रतिको सम्मानको पर्व पनि हो । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएसँगै व्रतालुहरूले भोलि बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरी छठ पूजा सम्पन्न गर्नेछन् । अस्ताउँदो सूर्यसँगै आजको साँझले श्रद्धा, समर्पण र आशाको सन्देश छोडेको छ । अन्धकारपछि उज्यालो आउँछ र आस्थाले समुदायलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छ ।

सूर्य उपासनाको विशिष्ट पर्व: आस्था, श्रद्धा र परम्परा

छठ हिन्दू धर्मावलम्बीले सूर्यदेव र छठीमाताको आराधना गर्ने विशिष्ट लोकपर्व हो । प्रकृति, जल र मानव जीवनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परामार्फत अभिव्यक्त गर्ने यस पर्वमा सूर्यलाई ऊर्जा, प्रकाश, ताप, स्वास्थ्य र जीवनको प्रमुख स्रोतका रूपमा पूजा गरिन्छ ।

सूर्यको प्रकाश र तापले पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउने तथा जलचक्र, कृषि उत्पादन र प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याउने भएकाले छठमा सूर्यसँगै जल, नदी, पोखरी र प्रकृतिको पनि विशेष महत्व रहेको छ । यस अर्थमा छठ केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई प्रकृतिका आधारभूत स्रोतप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास पनि हो । वर्षमा दुईपटक चैत र कात्तिक महिनामा मनाइने छठमध्ये कात्तिक शुक्ल षष्ठीमा मनाइने छठ विशेष लोकप्रिय र व्यापक सहभागिता सहित सम्पन्न हुन्छ ।

चार दिनसम्म चल्ने यस पर्वको धार्मिक विधि र तयारी निश्चित क्रमअनुसार अघि बढ्छ । पहिलो दिन नहाय–खायमा व्रतालुहरूले स्नान गरी घर तथा पूजास्थलको सरसफाइ गर्छन् र शुद्धतापूर्वक तयार गरिएको भोजन ग्रहण गरी पर्वको सुरुआत गर्छन् । दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ, जसमा दिनभरि उपवास बसेपछि साँझ विधिपूर्वक तयार गरिएको खीर, रोटी तथा अन्य प्रसाद ग्रहण गरिन्छ । तेस्रो दिन कात्तिक शुक्ल षष्ठीमा नदी, पोखरी, तलाउ तथा अन्य जलाशयका किनारमा बनाइएका घाटमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ । चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि व्रत समापन गर्ने परम्परा छ ।

यस क्रममा ठकुवा, भुसुवा, फलफूल, उखु, नरिवल, केरा लगायत परम्परागत प्रसाद र पूजाका सामग्री बाँसका ढाकी तथा सुपामा सजाएर जलाशयसम्म पुर्‍याइन्छ । स्नान, जलमा उभिएर पूजा गर्ने र सूर्यलाई जल अर्पण गर्ने विधिले यस पर्वमा पानीको धार्मिक, सांस्कृतिक र अनुष्ठानिक महत्वलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्ने बताउनुहुन्छ मिथिला सँस्कृतिका जानकार धर्मदेव झा ।

छठको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यको समान श्रद्धाका साथ पूजा गर्नु हो । सामान्यतः उदाउँदो सूर्यलाई नयाँ सुरुआत, ऊर्जा र आशाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ भने अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि सम्मानपूर्वक अर्घ्य अर्पण गर्ने परम्पराले प्रकृतिका सबै अवस्था र जीवनचक्रप्रति आदर व्यक्त गर्छ । “साँझको समयमा जलाशयमा उभिएर व्रतालुहरूले सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्दा पानीमा प्रतिबिम्बित सूर्यको दृश्यले यस पर्वको धार्मिक र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई एकैसाथ प्रस्तुत गर्छ । बिहानको अर्घ्यले नयाँ दिन र जीवनप्रतिको आशालाई अभिव्यक्त गर्छ”, झा बताउनुहुन्छ, “यसरी सूर्य र जललाई केन्द्रमा राखेर मनाइने छठले मानव जीवन, प्रकृति र प्राकृतिक स्रोतबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ ।”

नदी, पोखरी र तलाउ केवल पूजा सम्पन्न गर्ने स्थान मात्र नभई समुदायको साझा प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा पनि हुन् । त्यसैले छठको धार्मिक भावनाले जलस्रोतप्रतिको सम्मान, स्वच्छता र संरक्षणको जिम्मेवारीलाई समेत प्रेरित गर्न सक्छ । सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने यस परम्पराले पानीको महत्व बुझाउने र जलाशयलाई स्वच्छ तथा सुरक्षित राख्नुपर्ने सामूहिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्ने पनि उहाँको भनाइ छ ।

मैथिल संस्कृतिको पहिचान: लोकपरम्परा, प्रसाद र पारिवारिक सहभागिता

छठ विशेषगरी मिथिलाञ्चलको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, लोकजीवन र परम्परागत जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो । यसले धार्मिक आस्थासँगै मिथिला समाजको भाषा, भेषभूषा, खानपान, लोकसंगीत, हस्तकला, कृषि संस्कृति र पारिवारिक सम्बन्धलाई समेत अभिव्यक्त गर्छ ।

छठको तयारी घरको सरसफाइ र शुद्धताबाट सुरु भएर जलाशयका घाटको व्यवस्थापनसम्म पुग्छ । घर, आँगन, भान्सा र पूजास्थल सफा गर्ने, पूजाका सामग्री तयार पार्ने तथा नदी, पोखरी र तलाउका किनारमा घाट सजाउने काममा परिवार र समुदायका सदस्यहरू जुट्छन् ।

अहिले जनकपुरमा विभिन्न क्लब र संघसंस्थाले समेत घाट तयारी र सजावटमा सहयोग गर्दै आइरहेका छन् । यस क्रममा जलाशय र त्यसको वरपरको वातावरणलाई सफा तथा पवित्र राख्न विशेष ध्यान दिइन्छ । जललाई धार्मिक अनुष्ठानको माध्यमका रूपमा मात्र नभई जीवन र प्रकृतिसँग जोडिएको पवित्र स्रोतका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले छठको सांस्कृतिक महत्वलाई अझ विशिष्ट बनाएको छ ।

छठमा प्रयोग गरिने पूजा सामग्री र प्रसादले मिथिलाको स्थानीय उत्पादन, कृषि प्रणाली र परम्परागत सीपको प्रतिनिधित्व गर्छन् । बाँसबाट बनेका ढाकी, सुपा, नाङ्लो र कोनियाँमा फलफूल, ठकुवा, भुसुवा, उखु, नरिवल, अदुवा, बेसारको बोट, स्याउ, केरा, सुन्तलालगायत सामग्री सजाएर घाटसम्म पुर्‍याइन्छ । घरमै तयार गरिने ठकुवा र भुसुवा यस पर्वका विशेष परिकार हुन् ।

स्थानीय खेतबारीमा उत्पादन भएका अन्न, फलफूल र तरकारी तथा गाउँघरमै उपलब्ध सामग्रीको प्रयोगले छठलाई कृषि र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग पनि जोड्छ । बाँसका सामग्री बनाउने कारीगर, माटाका भाँडा तयार गर्ने कुमाल, किसान, फलफूल तथा तरकारी उत्पादक र स्थानीय व्यापारीका लागि पर्वले आर्थिक गतिविधि र रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्छ । यसरी छठका प्रसाद र पूजाका सामग्री धार्मिक महत्वका साथै स्थानीय उत्पादन, परम्परागत हस्तकला र जीविकोपार्जनका आधारसमेत बनेका छन् । प्रकृतिबाट प्राप्त सामग्रीको प्रयोग गर्ने परम्पराले स्थानीय स्रोतको उपयोग र प्रकृतिप्रतिको निर्भरतालाई पनि स्मरण गराउँछ ।

छठका लोकगीत यस पर्वको अर्को महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हुन् । छठीमाताको महिमा, सूर्यदेवको आराधना, पारिवारिक सुख–समृद्धि, सन्तानको कल्याण र जीवनका विभिन्न कामनालाई समेटिएका मैथिली तथा भोजपुरी भाषाका लोकगीतले पर्वको वातावरणलाई भावपूर्ण बनाउँछन् ।

‘केलवा जे फरेला घवद से’ र ‘काँच ही बाँस के बहंगिया’ जस्ता लोकप्रिय गीतले छठको सांस्कृतिक पहिचानलाई व्यापक रूपमा स्थापित गरेका छन् । घरघरमा गाइने परम्परागत गीत, महिलाहरूको सामूहिक गायन र घाटमा गुञ्जिने भजनले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौखिक परम्परालाई जीवन्त राख्छन् । विशेषगरी महिलाहरूले व्रत, पूजा, प्रसाद तयारी र गीतसंगीतमार्फत यस पर्वको परम्परा संरक्षण तथा हस्तान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् ।

परिवारका सदस्य, आफन्त र छिमेकी मिलेर पूजाको तयारी गर्ने, प्रसाद बनाउने, सामग्री जुटाउने र घाटसम्म पुर्‍याउने अभ्यासले पारिवारिक आत्मीयता तथा सामुदायिक सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ । यसरी छठ मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तान्तरण गर्ने, स्थानीय उत्पादन र सीपलाई निरन्तरता दिने तथा परिवार र समुदायलाई एउटै उत्सवमा जोड्ने जीवन्त लोकपरम्परा बनेको छ ।

सामुदायिक एकताको पर्व: साझा सहभागिता र सांस्कृतिक सद्भाव

छठको विशेषता व्यक्तिगत व्रत र पूजामा मात्र सीमित छैन; यो सामूहिक सहभागिता, सहकार्य र सामाजिक एकताको जीवन्त उदाहरण पनि हो । पर्वको तयारी घरपरिवारबाट सुरु भए पनि यसको मुख्य गतिविधि समुदायका साझा जलाशय, नदी, पोखरी र तलाउका घाटमा केन्द्रित हुन्छ । छठ आउनुअघि नै स्थानीय बासिन्दा, युवा क्लब, सामाजिक संस्था, धार्मिक समूह र घाट व्यवस्थापन समितिहरू सरसफाइ, मर्मतसम्भार, सजावट तथा आवश्यक पूर्वाधार व्यवस्थापनमा जुट्छन् ।

घाटसम्म पुग्ने बाटो सफा गर्ने, जलाशयको किनार व्यवस्थित बनाउने, प्रकाशको व्यवस्था गर्ने, अस्थायी संरचना निर्माण गर्ने र व्रतालु तथा श्रद्धालुको सुविधाका लागि आवश्यक प्रबन्ध मिलाउने काम सामूहिक रूपमा गरिन्छ । कतिपय स्थानमा स्थानीयवासीले श्रमदान तथा आर्थिक सहयोगमार्फत घाट व्यवस्थापनमा योगदान पुर्‍याउँछन् ।

यसरी छठले जलाशयलाई धार्मिक अनुष्ठानको स्थलका रूपमा मात्र नभई समुदायलाई जोड्ने साझा सार्वजनिक सम्पदाका रूपमा पनि स्थापित गर्छ । पानी र जलाशयसँग जोडिएको यस पर्वले स्थानीय समुदायमा सामूहिक स्रोतको उपयोग, संरक्षण र व्यवस्थापनप्रतिको साझा जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

छठका अवसरमा व्रतालुहरूलाई सहयोग गर्ने, पूजा सामग्री ओसार्न सघाउने, घाटसम्म पुग्न कठिनाइ हुने वृद्धवृद्धा तथा अशक्त व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने र भीड व्यवस्थापनमा सहभागी हुने अभ्यासले सामाजिक सहकार्यलाई व्यवहारमा अभिव्यक्त गर्छ । परिवारका सदस्य, आफन्त, छिमेकी र स्वयंसेवकहरू मिलेर पूजाको तयारी तथा व्यवस्थापनमा खटिन्छन् ।

कतिपय स्थानमा स्थानीय युवा समूहले सरसफाइ, खानेपानी, प्राथमिक उपचार, सुरक्षा र यातायात व्यवस्थापनमा समेत सहयोग गर्छन् । घाटमा व्रतालु र श्रद्धालुहरूको सामूहिक उपस्थिति, एकअर्काप्रतिको सम्मान र सहयोगको भावना यस पर्वका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् ।

विशेषगरी जलाशयजस्तो साझा स्थानमा सबै समुदायका मानिसहरू भेला भएर पूजा तथा उत्सवमा सहभागी हुने भएकाले सामाजिक सम्बन्ध विस्तार र सामुदायिक अपनत्व अभिवृद्धिमा छठले भूमिका खेल्छ । यसले धार्मिक आस्थालाई सामाजिक सेवाभाव, सहकार्य र सार्वजनिक हितसँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ ।

छठ जातीय, भाषिक, धार्मिक र सामाजिक विविधताबीचको सद्भाव अभिव्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि परिचित हुँदै गएको छ । मिथिलाञ्चलमा यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक जरा गहिरो रहे पनि अहिले नेपालका तराई, पहाड र उपत्यकाका विभिन्न सहर तथा ग्रामीण बस्तीमा समेत छठ मनाउने प्रचलन विस्तार भएको छ ।

विभिन्न समुदायका मानिसहरू व्रत बस्ने, पूजा अवलोकन गर्ने, प्रसाद ग्रहण गर्ने र घाट व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने माध्यमबाट यस पर्वसँग जोडिँदै आएका छन् । विशेषगरी सार्वजनिक जलाशय र घाटमा हुने सामूहिक सहभागिताले साझा सांस्कृतिक अनुभव निर्माण गर्छ । भाषा, जातीय पृष्ठभूमि र सामाजिक अवस्थाका भिन्नताबीच पनि एकअर्काको आस्था र परम्पराप्रति सम्मान गर्ने वातावरणले सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँछ ।

छठले सूर्य, जल र प्रकृतिलाई साझा जीवनका आधारका रूपमा सम्मान गर्ने सन्देश पनि दिन्छ । नदी, पोखरी र तलाउ कुनै एक परिवार वा समुदायका मात्र नभई सबैका साझा प्राकृतिक सम्पदा हुन् भन्ने भावना यस पर्वको सामुदायिक अभ्याससँग जोड्न सकिन्छ । त्यसैले छठ धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको उत्सव मात्र नभई साझा जलस्रोतको सम्मान, सामुदायिक सहकार्य, सामाजिक समावेशिता र विविधताबीचको एकताको सन्देश प्रवाह गर्ने महत्वपूर्ण सामाजिक पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।

पानी र जलाशय रहे मात्र रहन्छ छठको महत्व

छठ पर्वको धार्मिक विधि, सांस्कृतिक सौन्दर्य र सामुदायिक उत्सवको केन्द्रमा पानी र जलाशय रहेका छन् । नदी, पोखरी, तलाउ तथा अन्य जलस्रोतबिना छठको परम्परागत अनुष्ठान र त्यससँग जोडिएको सामूहिक उत्सवको कल्पना गर्न कठिन हुन्छ । व्रतालुहरूले जलाशयमा उभिएर अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन् भने श्रद्धालुहरू यही जलाशयका किनारमा भेला भएर पर्वको उल्लासमा सहभागी हुन्छन् ।

त्यसैले छठले सूर्यप्रतिको आस्थासँगै जलको महत्व, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनका आधारभूत स्रोतको संरक्षण गर्नुपर्ने सन्देश पनि दिन्छ । तर पर्वका बेला मात्र घाट सफा गरेर पुग्दैन । वर्षभरि जलाशयमा फोहोर, ढल, प्लास्टिक र अन्य प्रदूषक मिसिन नदिने तथा पानीको स्वच्छता कायम राख्ने अभ्यास आवश्यक छ । धार्मिक आस्थाले जलाशयलाई पवित्र मानेझैँ व्यवहारमा पनि तिनलाई स्वच्छ र सुरक्षित राख्न सक्नुपर्छ ।

जलाशयको संरक्षण केवल व्रतालु, स्थानीय बासिन्दा वा घाट व्यवस्थापन समितिको जिम्मेवारी होइन; यसमा स्थानीय सरकारको संस्थागत दायित्व पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

पोखरी तथा तलाउको नियमित सरसफाइ, ढल तथा फोहोर पानीको उचित व्यवस्थापन, पानीको गुणस्तर परीक्षण, अतिक्रमण नियन्त्रण र जलाशयको प्राकृतिक स्वरूप संरक्षणका लागि स्थानीय सरकारले योजनाबद्ध कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । जलाशयको पानी धार्मिक अनुष्ठानमा प्रयोग हुने भएकाले यसको गुणस्तरबारे नियमित परीक्षण गरी नतिजा सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ ।

त्यस्तै, समुदाय, युवा क्लब, विद्यालय, धार्मिक संस्था र नागरिक समाजले वर्षभरि सरसफाइ तथा जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन् । पूजाका सामग्री र प्रसाद व्यवस्थापनमा प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, जैविक सामग्रीलाई उचित तरिकाले व्यवस्थापन गर्ने र जलाशयमा फोहोर नफाल्ने संस्कार विकास गर्न सके छठको वातावरणीय सन्देश व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्छ ।

छठले सूर्य र जललाई सम्मान गर्न सिकाउँछ भने त्यसको वास्तविक सम्मान जलाशयको संरक्षणबाट सुरु हुन्छ । आज अर्घ्य अर्पण गरेर फर्किएपछि पनि पूजा गरिएको पोखरी, तलाउ र नदी स्वच्छ राख्ने प्रतिबद्धता कायम रहनुपर्छ । जलाशय सुरक्षित भए मात्र आगामी पुस्ताले पनि यही पानीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिन सक्नेछन् ।

त्यसैले छठलाई केही दिनको धार्मिक उत्सवमा सीमित नराखी जलस्रोत संरक्षण, सरसफाइ र सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको वर्षभरको सामुदायिक अभियान बनाउनु आवश्यक छ ।

छठको आस्था र परम्परा जलाशयसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । त्यसैले आज सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरेको जलाशय भोलि पनि स्वच्छ र सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो । जलाशय जोगिए मात्र छठको सांस्कृतिक महत्व र परम्परा पुस्तौँसम्म जीवित रहन्छ । आज जलमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दियौँ, अब वर्षभरि त्यही जलाशय जोगाउने संकल्प गरौँ ।


तपाईको प्रतिक्रिया

सम्बन्धित समाचार