524 पटक हेरिएको 
काठमाडौ : असुरक्षित सरसफाइ भनेको यस्तो अभ्यास हो जहाँ मलमूत्र खुला ठाउँमा फालिन्छ, सुरक्षित ढंगले व्यवस्थापन गरिँदैन वा मलमूत्र सोझै नदी, खोल्सो वा जमिनमा मिसाइन्छ। उदाहरणस्वरूप, खुला दिसा गर्ने, असुरक्षित ट्वाइलेट प्रयोग गर्ने, वा ढल व्यवस्थापन विना फोहोर पानीलाई बगाइदिने अभ्यास असुरक्षित सरसफाइमा पर्छ।
असुरक्षित सरसफाइका कारण विभिन्न संक्रामक रोगहरू : जस्तै हैजा, झाडा, टाइफाइड, हपाटाइटिस फैलन सक्छन्। बालबालिकामा कुपोषण, महिलामा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या, र समग्र समुदायमा गरिबी चक्रको पुनरावृत्ति यसैका कारण हुन सक्छ।
नेपालले सुरक्षित सरसफाइको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरे तापनि, अझै केही स्थानहरूमा असुरक्षित सरसफाइको अभ्यास कायम रहेको वास्तविकता नकार्न सकिन्न। विशेष गरी दुर्गम भेग, शहरी बस्तीसँग जोडिएका अनियोजित बस्ती, तथा कमजोर आर्थिक अवस्थाका समुदायहरूमा यो समस्या अझै जटिल रूपमा देखिन्छ।
धेरैजसो ग्रामीण क्षेत्रमा ट्वाइलेट नभएका वा अपूर्ण संरचना भएका घरहरू अझै छन्, जहाँ परिवारका सदस्यहरू जंगल, खोल्सो वा खाली स्थानमा मल त्याग गर्ने गर्छन्। यसरी खुला दिसा गर्ने अभ्यास न केवल अपमानजनक अनुभव हो, यो मानव स्वास्थ्य र वातावरणका लागि गम्भीर जोखिम पनि हो।
शहरी क्षेत्रमा, विशेष गरी अति–गरिब तथा सुकुम्बासी बस्तीहरूमा, ढल व्यवस्थापनको अभावमा मलमूत्र खुला नालामा बगाइने गरिन्छ। यसरी विसर्जन गरिएको फोहोर पानीले नजिकैका खोला, नदी र जमिनलाई प्रदूषित बनाउने गर्छ, जसको प्रत्यक्ष असर स्थानीय बासिन्दाको स्वास्थ्यमा पर्छ। कतिपय ठाँउमा विद्यालय वा सार्वजनिक स्थलमा पर्याप्त र सुरक्षित शौचालय सुविधा नहुँदा बालबालिका, विशेष गरी किशोरीहरू, सरसफाइको अभावमा विद्यालय जान छाड्न बाध्य छन्।
यस्ता असुरक्षित सरसफाइ अभ्यासको मूल कारणमा पहुँचको अभाव, जनचेतनाको कमी, विपन्नता र असमान पूर्वाधार वितरण छन्। अझै पनि कतिपय समुदायमा सरसफाइलाई प्राथमिक आवश्यकता भनेर नबुझ्ने प्रवृत्ति पाइन्छ, जसले सुरक्षित सरसफाइ अभियानमा अवरोध सिर्जना गर्छ।
नेपालले राष्ट्रियस्तरमा ओडिएफ घोषणा गरेर ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरे तापनि, असुरक्षित सरसफाइका बाँकी अभ्यासहरूलाई अन्त्य नगरेसम्म “सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित सरसफाइ” भन्ने लक्ष्य अधुरो नै रहनेछ। अतः नीति, कार्यक्रम र समुदायस्तरको संलग्नताबाट असुरक्षित सरसफाइ अन्त्य गर्न अझ बढी समर्पण आवश्यक छ।
सुरक्षित सरसफाइमा भएका अभ्यासहरु
नेपालमा सुरक्षित सरसफाइ सुनिश्चित गर्न विभिन्न अभ्यासहरू अपनाइएका छन्, जसले व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामुदायिक स्वास्थ्य सुधार गर्न ठूलो योगदान पुर्याएका छन्। जुनअभ्यासहरू निम्नानुसार छन् :
१. घरायसी ट्वाइलेट निर्माण र प्रयोग
सरकारले न्यूनतम स्तरको सुरक्षित ट्वाइलेट (जस्तै ढकनीयुक्त पिट ट्वाइलेट) निर्माणमा जोड दिएको छ।
समुदायमा “घर–घरमा ट्वाइलेट” अभियान सञ्चालन गरिएको छ।
घरमै सुरक्षित ट्वाइलेट निर्माण गरी नियमित प्रयोग गर्ने अभ्यास व्यापक रूपमा फैलिएको छ।
२. खुला दिसामुक्त घोषणा
सरकारको अगुवाई र विकास साझेदारहरुको सहयोग एवं स्थानीयको सक्रियताको संयुक्त प्रयासमा गाउँपालिका/नगरपालिकाहरूलाई खुला दिसा मुक्त (ओडिएफ) घोषणा गरिएको छ।
समुदायले सामूहिक प्रतिबद्धता जनाई खुला दिसा अन्त्य गर्ने निर्णय लिएका छन्।
ओडिएफ क्षेत्रलाई स्थायी बनाइराख्न अनुगमन र पुनः मूल्यांकन प्रणाली विकास गरिएको छ।
३. सामुदायिक सरसफाइ कार्यक्रमहरू
स्थानीय तह र गैरसरकारी संस्थाहरूले “सामुदायिक सरसफाइ योजना” लागू गरेका छन्।
स्वच्छता क्लव, महिला समूह, युवा समूहहरू मार्फत जनचेतना अभिवृद्धि कार्यक्रम सञ्चालित छन्।
४. विद्यालयहरूमा सुरक्षित सरसफाइ
विद्यालयमा बालमैत्री ट्वाइलेट र हात धुने सुविधा स्थापना गरिएका छन्।
“विद्यालय सरसफाइ क्लब” गठन गरी सरसफाइ व्यवहार सिकाइने गरिएको छ।
छात्राहरूको लागि महिनावारीमैत्री सरसफाइ सुविधा पनि विस्तार भइरहेको छ।
५. फोहोरपानी तथा मानव मलमूत्र व्यवस्थापन प्रणाली
ठूला शहरहरूमा ढल निकास व्यवस्थापन र प्रशोधन प्रणाली स्थापना गरिएको छ।
कतिपय स्थानमा मलमूत्र संकलन, ढुवानी र पुनःप्रयोग (जैविक मल उत्पादन) को अभ्यास समेत सुरु गरिएको छ।
६. सरसफाइलाई दिगो विकास लक्ष्य सँग जोड
नेपाल सरकारले सन् २०३० सम्म सबैको लागि सुरक्षित सरसफाइ सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य लिएको छ। त्यस अनुसार राष्ट्रिय नीति, रणनीति र बजेटको प्राथमिकतामा सरसफाइलाई समावेश गरिएको छ।
