314 पटक हेरिएको 
एकपटक काठमाडौंको हनुमानढोकामा पर्यटकहरू घुमिरहेका थिए। अचानक, नजिकैको पुरानो ढलबाट दुर्गन्ध फैलियो। एक स्थानीयले भने “यो गन्ध हाम्रो सहरको वास्तविकता हो, यस्तो गन्ध प्रायः आईरहन्छ ।
शहरमा फैलिने त्यो दुर्गन्ध मानव मलमूत्रको थियो। हामी प्रायः मानव मलमूत्रको विषयलाई लाज वा असहजता भएर टाढा राख्छौं, तर स्वास्थ्य, वातावरण र समाजका लागि यसको व्यवस्थापन अत्यन्त जरुरी छ।
१. किन जरुरी छ?
(क) स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि
-
√ असुरक्षित रूपमा मलमूत्र छोड्दा हैजा, टाइफाइड, झाडापखाला, हेपाटाइटिस ए जस्ता रोग फैलन्छन्।
-
√ विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, झाडापखालाबाट हरेक वर्ष करिब ५ लाख बालबालिकाको मृत्यु केवल खराब सरसफाइका कारण हुन्छ।
(ख) पानी स्रोतको संरक्षणका लागि
-
√ खुला ढल वा खुला दिसापखालले भू–जल र सतही पानी दूषित हुन्छ।
-
√ नेपालको धेरै सहरहरूमा, खोला र नदीमै फोहोर फाल्दा पानी पिउनयोग्य रहँदैन।
(ग) पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि
-
√ मलमूत्रको गलत व्यवस्थापनले नदी–झरना मात्र होइन, माटो, बोटबिरुवा र जीवजन्तुमा पनि असर गर्छ।
-
√ मिथेन ग्यास जस्ता ग्रीनहाउस ग्यासको उत्सर्जन बढेर जलवायु परिवर्तनमा योगदान पुर्याउँछ।
(घ) मानव मर्यादा र सामाजिक विकासका लागि
-
√ सुरक्षित शौचालय र सरसफाइ सुविधा हुनु भनेको मानव अधिकार हो।
-
√ विशेषगरी महिला, बालबालिका र अशक्त व्यक्तिहरूका लागि यो सुरक्षा, गोपनीयता र आत्मसम्मानसँग जोडिएको कुरा हो।
२. अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासबाट सिकाइ
(क) सिंगापुर :’टोटल वेस्ट म्यानेजमेन्ट’ मोडेल
-
सिंगापुरले सम्पूर्ण मलमूत्रलाई आधुनिक प्रशोधन केन्द्रमा लगेर पानी र मलमा रूपान्तरण गर्छ।
-
प्रशोधित पानीलाई “NEWater” भनेर उद्योग र पार्कहरूमा पुन: प्रयोग गर्छ।
(ख) जापान : हाई–टेक शौचालय र रीसाइकल प्रणाली
-
√ जापानका शौचालयहरू मलमूत्र छुट्याएर प्रशोधन गर्छन्, केही स्थानमा त मानव मललाई खाद (fertilizer) मा परिणत गरेर कृषि क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छ।
(ग) स्विडेन : युरिन डाइभर्शन प्रणाली
-
√ मल र पिसाब छुट्याउने शौचालय प्रयोग गरेर पोषक तत्व संकलन गरी अर्गानिक मल बनाइन्छ।
-
√ यसले फस्फोरस र नाइट्रोजन जस्ता कृषि उत्पादनका लागि आवश्यक तत्वहरू पुन: प्रयोग गर्न मद्दत गर्छ।
(घ) भारत : स्वच्छ भारत अभियान
-
√ २०१४ देखि सुरु भएको अभियानले लाखौं ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रमा शौचालय निर्माण गर्यो।
-
√ तर, केवल निर्माण मात्र होइन, दीर्घकालीन सञ्चालन र मलमूत्रको प्रशोधनमा पनि जोड दिइएको छ।
३. हाम्रो यथार्थ र अगाडि बढ्ने बाटो
नेपालमा अहिले धेरै शहरहरूमा फिकल स्लज म्यानेजमेन्ट (FSM) प्रणाली सुरु हुँदैछ, जसमा सेप्टिक ट्याङ्कमा जम्मा भएको फोहोरलाई विशेष प्रशोधन केन्द्रमा लैजाँदै स्वच्छ बनाइन्छ।
तर चुनौती अझै छन्:
-
√ अपर्याप्त प्रशोधन केन्द्र
-
√ पाइपलाइन प्रणालीको अभाव
-
√ जनचेतनाको कमी
-
मानव मलमूत्र व्यवस्थापन केवल फोहोर सफा गर्ने कुरा होइन, यो स्वास्थ्य, वातावरण, र हाम्रो भविष्यको कुरा हो। विश्वका धेरै देशहरूले देखाइसकेका छन् कि सही प्रविधि, नीतिगत प्रतिबद्धता, र जनसहभागिताले यो सम्भव छ।
