233 पटक हेरिएको 
खानेपानी शुद्ध, सुरक्षित र स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुनुपर्छ। तर नेपालका धेरै ठाउँमा धारा, इनार वा बोरिङको पानीबाट रातो, पहेंलो वा खैरो रंग आउनु, भाँडाकुँडा र ट्यांकीमा खिया जस्तो तह बस्नु, लुगा धुँदा दाग लाग्नु जस्ता समस्या देखिन्छन्। यी सबै समस्याको मुख्य कारण हो, पानीमा आइरन (फलाम) को अत्यधिक मात्रा।
तर प्रश्न उठ्छ, खानेपानीमा आइरन देखिनु के को संकेत हो ? यो कसरी पानीमा मिसिन्छ ? यसले स्वास्थ्यमा कस्तो असर गर्छ ? र यसको समाधान के हो ?
खानेपानीमा आइरन देखिनु केको संकेत हो ?
खानेपानीमा आइरन देखिनु कुनै संयोग मात्र होइन, यो प्रायः पानीको स्रोत र यसको रासायनिक अवस्थाबारे महत्वपूर्ण संकेत हो। सामान्यतया आइरन देखिएको पानी भूमिगत स्रोतबाट आएको हुन्छ, जहाँ पानी खनिजयुक्त माटो र चट्टानका तहहरूसँग सम्पर्कमा रहँदै बग्छ। यस्ता तहमा प्राकृतिक रूपमा आइरन रहने भएकाले त्यो पानीमा घुलिएर आउने गर्छ।
त्यस्तै, खानेपानीमा आइरन देखिनु वितरण प्रणालीमै समस्या भएको संकेत पनि हुन सक्छ। पुराना फलामका पाइप, ट्यांकी वा पम्पमा खिया लाग्दा त्यो खिया बिस्तारै पानीसँग मिसिन्छ र यसले पानीमा आइरनको मात्रा बढाउँछ। कतिपय अवस्थामा पानीको रासायनिक अवस्था अक्सिजन कम भएको हुँदा आइरन पानीभित्र घुलिएको अवस्थामा रहन्छ। यस्तो पानी धारा वा भाँडामा आएर हावासँग सम्पर्कमा पुग्नेबित्तिकै रातो वा खैरो रंग देखिन थाल्छ, जसले उपभोक्तालाई झस्काउने गर्छ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, खानेपानीमा आइरन देखिनु भनेको पानीको गुणस्तर कमजोर भएको संकेत हो। यद्यपि, यो सधैं गम्भीर स्वास्थ्य संकटको सूचक भने नहुन सक्छ, तर यसले पानीको स्रोत, संरचना र व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक छ भन्ने स्पष्ट सन्देश दिन्छ।
आइरन कसरी खानेपानीमा मिसिन आउँछ ?
खानेपानीमा आइरन मिसिनुका कारणहरूलाई मुख्यतया प्राकृतिक र संरचनागत दुई पक्षसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। नेपालका धेरै भूभागमा माटो र चट्टानमा प्राकृतिक रूपमा आइरन पाइन्छ। भूमिगत पानी यी खनिजयुक्त तह हुँदै बग्दा त्यहाँ रहेको आइरन विस्तारै घुल्दै पानीमा मिसिन्छ। यही कारणले इनार, ट्युबवेल र बोरिङबाट निकालिएको पानीमा आइरनको मात्रा धेरै देखिनु सामान्य मानिन्छ।
अर्कोतर्फ, खानेपानी वितरणका लागि प्रयोग गरिएका पुराना फलामका पाइप, ट्यांकी वा पम्प पनि आइरन मिसिनुको एउटा प्रमुख कारण हुन्। समयसँगै यी संरचनामा खिया लाग्छ र त्यो खिया पानीसँग मिसिँदै जाँदा पानीमा आइरनको मात्रा बढ्छ।
त्यसैगरी, गहिरो भूमिगत पानीमा अक्सिजनको मात्रा कम हुन्छ। यस्तो अवस्थामा आइरन पानीभित्र घुलिएको अवस्थामै रहन्छ र बाहिर देखिँदैन। तर जब त्यो पानी धारा, ट्यांकी वा भाँडामा आइपुगेर हावासँग सम्पर्कमा आउँछ, तब रासायनिक प्रतिक्रिया भएर पानी रातो वा खैरो रंगमा परिवर्तन हुन थाल्छ। यही परिवर्तनले धेरै ठाउँमा “पानी फोहोर भयो” भन्ने गुनासो सुनिन थाल्छ, जबकि वास्तविक कारण आइरनको उपस्थिति हो।
आइरनको मात्रा धेरै भएमा स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्छ ?
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) तथा राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड २०७९ अनुसार आइरनलाई प्रत्यक्ष रूपमा स्वास्थ्य आधारित गम्भीर जोखिम (Health-based risk) का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छैन। अर्थात सामान्य अवस्थामा आइरन भएको पानी पिउनाले तुरुन्तै गम्भीर रोग लागिहाल्छ भन्ने हुँदैन। तर यसको अर्थ यो बिल्कुलै हानिरहित छ भन्ने पनि होइन। राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड २०७९ ले प्रति लिटर पानीमा ०.३ मिलिग्राम सघनन् सीमा तोकेको छ।
यदि धेरै मात्रामा र लामो समयसम्म आइरन मिसिएको पानी प्रयोग गरियो भने मानिसको स्वास्थ्यमा केही नकारात्मक असर देखिन सक्छ। यस्तो पानी पिउँदा पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, पाचन प्रक्रिया बिग्रने र कब्जियत हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा लामो समयसम्म अत्यधिक आइरन शरीरमा जम्मा हुँदै जाँदा कलेजोमा समेत असर पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ, यद्यपि यस्तो अवस्था दुर्लभ मानिन्छ।
तर आइरनको सबैभन्दा ठूलो समस्या स्वास्थ्यभन्दा बढी पानीको गुणस्तर र प्रयोगयोग्यता सँग सम्बन्धित हुन्छ। आइरन धेरै भएको पानी प्रायः रातो, खैरो वा पहेंलो देखिन्छ, जसले पानीको स्वाद र गन्ध बिगार्छ। यस्तो पानीले भाँडाकुँडा, धारा, ट्यांकी र पाइपमा खिया जस्तो तह जमाउँछ, जसले ती संरचना छिटो बिग्रने अवस्था सिर्जना गर्छ। त्यस्तै, कपडा धुँदा दाग लाग्ने समस्या पनि आम रूपमा देखिन्छ। अझ गम्भीर रूपमा, वितरण प्रणालीभित्र पाइपहरू बिस्तारै थुनिँदै जाने समस्या आउन सक्छ, जसले खानेपानी आपूर्तिको सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै प्रभावित पार्छ।
यसको समाधान के हो ?
खानेपानीमा आइरनको समस्या दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्न पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदम भनेको पानीको नियमित गुणस्तर परीक्षण गर्नु हो। परीक्षणबाट आइरनको मात्रा कति छ भन्ने थाहा पाएपछि मात्रै उपयुक्त समाधान छनोट गर्न सकिन्छ।
आइरनको मात्रा बढी देखिएको ठाउँमा आइरन हटाउने फिल्टर (Iron Removal Filter) वा हावा मिसाएर छानेर सफा गर्ने (Aeration + Filtration) प्रणाली जडान गर्नु प्रभावकारी उपाय हो। यससँगै, पुराना र खिया लागेका पाइपहरू समयमै फेर्नु, ट्यांकी र पानीको स्रोतको नियमित सरसफाइ र संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यदि कुनै स्रोतमा अत्यधिक आइरन छ र प्राविधिक रूपमा हटाउन कठिन छ भने, त्यस्तो अवस्थामा वैकल्पिक सुरक्षित खानेपानीको स्रोत खोज्नु नै बुद्धिमानी उपाय हुन्छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, खानेपानीमा आइरन देखिनु मुख्यतः पानी भूमिगत खनिजयुक्त स्रोतबाट आएको वा वितरण प्रणाली (पाइपलाइन, ट्यांकी आदि) बिग्रिएको संकेत हो। यो तुरुन्तै ठूलो स्वास्थ्य संकट नहोला, तर यसले पानीको गुणस्तर, उपभोक्ताको सुविधाजनक प्रयोग र खानेपानी प्रणालीको दिगोपनमा गम्भीर चुनौती पैदा गर्छ। त्यसैले यस्तो समस्यालाई हल्का रूपमा नलिएर समयमै परीक्षण, उपयुक्त प्रविधिबाट उपचार र सही व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त जरुरी छ।
