सरसफाइका लागि तथ्यपरक तथ्याङ्कको जरुरी किन ?

सरसफाइ (Sanitation) कुनै पनि समाजको स्वास्थ्य, सम्मान र समृद्धिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। सुरक्षित शौचालय, स्वच्छ पानी, फोहोर व्यवस्थापन र व्यक्तिगत सरसफाइका अभ्यासहरूले मानव जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्छन्।

तर यी सबै कार्य प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउनका लागि तथ्यपरक तथ्याङ्क (evidence based data) अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। तथ्याङ्कबिना बनाइने योजना, नीति वा कार्यक्रम प्रायः अनुमानमा आधारित हुन्छन्, जसले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन। त्यसैले सरसफाइ क्षेत्रमा तथ्यपरक तथ्याङ्कको भूमिका केन्द्रीय मानिन्छ।

पहिलो कुरा, सही तथ्याङ्कले वास्तविक अवस्था स्पष्ट पार्छ। कुनै समुदायमा कति घरधुरीसँग शौचालयको पहुँच छ, कति प्रतिशत जनसंख्या खुला दिसामुक्त (ODF) व्यवहारमा छ, कति विद्यालयमा हातधुने सुविधा उपलब्ध छ—यी सबै जानकारी तथ्याङ्कबाटै थाहा हुन्छ। उदाहरणका लागि, World Health Organization र UNICEF ले संयुक्त रूपमा प्रकाशन गर्ने WASH प्रतिवेदनहरू विश्वका देशहरूमा सरसफाइको अवस्थाबारे विश्वसनीय तथ्याङ्क प्रदान गर्छन्। यस्ता तथ्याङ्कले समस्या कहाँ गम्भीर छ र कहाँ सुधार भइरहेको छ भन्ने स्पष्ट चित्र देखाउँछन्।

दोस्रो, तथ्यपरक तथ्याङ्कले नीति निर्माण र योजना तर्जुमामा सहयोग पुर्‍याउँछ। सरकार वा सम्बन्धित निकायहरूले सीमित स्रोतसाधनलाई प्राथमिकताका आधारमा प्रयोग गर्नुपर्छ। यदि कुनै जिल्लामा आर्सेनिकयुक्त पानीको समस्या बढी छ भने त्यहाँ पानी परीक्षण र शुद्धीकरण कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। तथ्याङ्क नभएमा स्रोतको दुरुपयोग हुने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले प्रमाणमा आधारित निर्णय (evidence-based decision making) प्रभावकारी शासनको आधार हो।

तेस्रो, कार्यक्रमको अनुगमन र मूल्याङ्कन (monitoring and evaluation) का लागि तथ्याङ्क अनिवार्य हुन्छ। सरसफाइसम्बन्धी अभियान सुरु गरेपछि त्यसको प्रभाव कति पर्यो भन्ने मापन गर्न पूर्व र पछिको तथ्याङ्क तुलना गर्नुपर्छ। जस्तै, खुला दिसा गर्ने दर ३० प्रतिशतबाट ५ प्रतिशतमा झरेको छ भने कार्यक्रम सफल भएको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। यस्ता मापनयोग्य सूचकहरू बिना उपलब्धि दाबी गर्नु केवल प्रचारमा सीमित हुन सक्छ।

चौथो, तथ्याङ्कले पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई मजबुत बनाउँछ। विकास साझेदार, गैरसरकारी संस्था तथा स्थानीय सरकार सबैले आफूले गरेका कामको प्रमाण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। विश्वसनीय तथ्याङ्क सार्वजनिक गरिँदा नागरिकले पनि निगरानी गर्न सक्छन्। यसले संस्थागत विश्वसनीयता बढाउँछ र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा समेत सहयोग पुर्‍याउँछ।

पाँचौं, तथ्याङ्कले व्यवहार परिवर्तन अभियानलाई प्रभावकारी बनाउँछ। यदि कुनै समुदायमा बालबालिकामा झाडापखालाको दर उच्च देखिन्छ भने त्यसका कारण पहिचान गरी लक्षित सन्देश तयार गर्न सकिन्छ। तथ्यमा आधारित सन्देश जनतामा बढी विश्वासयोग्य हुन्छ र सकारात्मक व्यवहार परिवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्छ।

अन्ततः, सरसफाइ पूर्वाधार निर्माणको विषय मात्र होइन, यो जनस्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता, बालअधिकार र मर्यादासँग सम्बन्धित व्यापक मुद्दा हो। त्यसैले यस क्षेत्रमा गरिने हरेक कार्यक्रम तथ्यपरक र प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।

विश्वसनीय तथ्याङ्कले समस्या पहिचान, योजना निर्माण, कार्यान्वयन, अनुगमन र मूल्याङ्कनसम्मका सबै चरणलाई वैज्ञानिक र प्रभावकारी बनाउँछ। त्यसैले सरसफाइको दिगो सुधारका लागि तथ्यपरक तथ्याङ्क अपरिहार्य आधार हो।