दुर्घटना बीमा सरसफाइकर्मीका लागि किन अपरिहार्य ?

काठमाडौ : सेप्टिक ट्याङ्कभित्र छिरेर दिसाजन्य लेदो पदार्थ निकाल्ने सरसफाइकर्मी हाम्रो समाजका सबैभन्दा जोखिमपूर्ण श्रमिकमध्ये पर्दछन्। उनीहरू हाम्रो घर, संस्था र सहरलाई स्वच्छ र सुरक्षित राख्न दैनिक रूपमा ज्यानको बाजी लगाउँछन्।

तर विडम्बना के छ भने, उनीहरूको श्रमको मूल्य त लिइन्छ, तर उनीहरूको सुरक्षाको सुनिश्चितता अझै पनि कमजोर अवस्थामा छ। यही सन्दर्भमा दुर्घटना बीमा सरसफाइकर्मीका लागि अपरिहार्य आवश्यकता हो।

सेप्टिक ट्याङ्कभित्रको काम सामान्य श्रम होइन। त्यहाँ विषालु ग्यास जस्तै मिथेन, हाइड्रोजन सल्फाइड र कार्बन मोनोअक्साइड—सञ्चित हुन सक्छन्। एक क्षणको असावधानी वा सुरक्षात्मक उपकरणको अभावले अचेत हुनु, सास फेर्न नसक्नु वा ज्यानै जान सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

नेपालजस्ता देशमा अझै पनि धेरै ठाउँमा पर्याप्त सुरक्षा सामग्री, अक्सिजन आपूर्ति प्रणाली, ग्यास डिटेक्टर जस्ता उपकरणको प्रयोग हुँदैन। यस्तो अवस्थामा दुर्घटना कुनै पनि बेला हुन सक्छ। सरसफाइकर्मी प्रायः आर्थिक रूपमा कमजोर पृष्ठभूमिबाट आएका हुन्छन्। दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने अनौपचारिक क्षेत्रका सरसफाइ श्रमिकहरूको आय सीमित हुन्छ।

यदि काम गर्ने क्रममा दुर्घटना भयो भने उपचार खर्च, आम्दानी बन्द हुने समस्या र परिवारको दैनिकी संकटमा पर्छ। यतिखेर दुर्घटना बीमाले जीवनरेखा जस्तै काम गर्न सक्छ। बीमाले आकस्मिक उपचार खर्च व्यहोर्न, स्थायी अशक्तता भएमा क्षतिपूर्ति दिन, वा मृत्यु भएमा परिवारलाई आर्थिक सहयोग प्रदान गर्न सक्छ। यसले कम्तीमा पनि परिवारलाई पूर्ण रूपमा विघटन हुनबाट जोगाउँछ।

दुर्घटना बीमा हुनु भनेको आर्थिक सुरक्षा दिनु त हो नै, त्यसका साथै राज्य र समाजले उनीहरूको श्रमप्रति देखाउने सम्मान पनि हो। जब कुनै पालिका वा संस्था सरसफाइकर्मीका लागि बीमा व्यवस्था गर्छ भने “तपाईंको जीवन मूल्यवान् छ” भन्ने सन्देश दिन्छ। यसले श्रमिकमा आत्मविश्वास बढाउँछ, कामप्रति उत्तरदायित्व र मनोबल उच्च बनाउँछ।

बीमा व्यवस्थाले स्वयं सरसफाइकर्मीलाई पनि सुरक्षा मापदण्ड कडाइका साथ पालना गर्न प्रेरित गर्छ, किनकि जोखिम न्यूनीकरण सबैको साझा जिम्मेवारी हो। अझ महत्वपूर्ण कुरा के छ भने, सरसफाइ सेवा सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। यदि सरसफाइकर्मी असुरक्षित छन् भने, समग्र सरसफाइ प्रणाली नै असुरक्षित हुन्छ।

त्यसैले स्थानीय तह, खानेपानी तथा सरसफाइ उपभोक्ता समिति, ठेक्का प्रणाली मार्फत काम गराउने निकाय तथा सम्बन्धित मन्त्रालयहरूले अनिवार्य दुर्घटना बीमालाई नीति स्तरमै समेट्नुपर्छ। बीमा रकम पर्याप्त, प्रक्रिया सरल र पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।

मानवीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, सेप्टिक ट्याङ्कभित्र छिर्ने प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो परिवारका लागि आशाको केन्द्र हो। उनीहरू फर्केर नआउने जोखिम बोकेर अँध्यारो र दुर्गन्धित खाडलमा छिर्छन्, ताकि अरूको जीवन स्वच्छ र सुरक्षित रहोस्।

सरसफाइ पेशामा संलग्न व्यक्तिका लागि दुर्घटना बीमा न्यूनतम न्याय हो। अन्ततः, स्वच्छ समाजको सपना देख्ने हो भने सरसफाइकर्मीको जीवन सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकता दिनैपर्छ।