163 पटक हेरिएको 
काठमाडौं : शौचालयलाई सुरक्षित स्थान मानिन्छ। तर निर्माणमा सामान्य कमजोरी, चिप्लो भुइँ, कमजोर संरचना, पर्याप्त प्रकाशको अभाव वा प्रयोगका क्रममा अपनाइने असावधानीका कारण शौचालयमै लडेर मानिस घाइते हुने, अपांगता हुने र ज्यानसमेत गुमाउने घटना हुने गरेका छन्।
विशेषगरी घरधनी आफैंले सामान्य ज्ञानका आधारमा बनाएका शौचालयमा संरचनागत सुरक्षा नअपनाउँदा दुर्घटनाको जोखिम बढी हुन सक्छ। सेफ्टी ट्यांकी तथा खाल्डोमाथि बनाइएको स्ल्याब कमजोर हुनु, चर्पीको भुइँ चिप्लो हुनु, भुइँ असमान हुनु, भर्याङ वा प्रवेशद्वार सुरक्षित नहुनु तथा पानी जमिरहनु शौचालयमा दुर्घटना निम्त्याउने प्रमुख कारण हुन्।
शौचालयलाई जोखिममुक्त बनाउन सबैभन्दा पहिले यसको संरचनागत सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्ने प्राविधिकहरू बताउँछन्। शौचालयको भुइँ बलियो, समथर र पानी नजम्ने गरी निर्माण गर्नुपर्छ। अत्यधिक चिप्लो टायल प्रयोग गर्नु हुँदैन। पानी र साबुनका कारण भिजेको अवस्थामा पनि चिप्लिने सम्भावना कम हुने ‘एन्टिस्किड’ वा पर्याप्त घर्षण हुने सतह प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
त्यस्तै, शौचालयको स्ल्याब वा ढक्कनले प्रयोगकर्ताको भार धान्न सक्ने गरी डिजाइन र निर्माण गर्नुपर्छ। विशेषगरी सेफ्टी ट्यांकी, सोकपिट वा अन्य खाल्डोमाथि शौचालय निर्माण गर्दा स्ल्याबको गुणस्तर र भारवहन क्षमता महत्वपूर्ण हुन्छ। कमजोर स्ल्याब वा ढक्कन भाँचिँदा प्रयोगकर्ता खाल्डोमा खस्ने गम्भीर दुर्घटना हुन सक्छ।
शौचालय निर्माण गर्दा ढल निकास र पानीको उचित व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। धारा, फ्लस वा नुहाउने ठाउँबाट बगेको पानी शौचालयको भुइँमा जम्मा भइरहने अवस्था भए चिप्लिने जोखिम बढ्छ। त्यसैले पानी निकासका लागि पर्याप्त ढलान र उपयुक्त ड्रेनेजको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपांगता भएका व्यक्तिका लागि थप सुरक्षा
सबै प्रयोगकर्ताका लागि एउटै डिजाइन पर्याप्त नहुन सक्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा अपांगता भएका व्यक्तिका लागि शौचालयको डिजाइन र संरचना थप सुरक्षित बनाउन आवश्यक हुन्छ।
शौचालयभित्र समात्न मिल्ने ग्राब बार वा ह्यान्डरेल राख्दा लड्ने जोखिम कम गर्न सकिन्छ। विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिक वा हिँडडुलमा कठिनाइ भएका व्यक्तिका लागि शौचालयको छेउमा बलियो समात्ने संरचना उपयोगी हुन्छ।
शौचालयको ढोका अत्यधिक साँघुरो हुनु हुँदैन। सम्भव भएसम्म बाहिरतर्फ खुल्ने वा आपत्कालीन अवस्थामा सजिलै खोल्न सकिने ढोका राख्नुपर्छ। ढोकाको भुइँसँगको उचाइमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। ठूलो ‘स्टेप’ वा उचाइको अन्तर हुँदा ठेस लागेर लड्ने सम्भावना बढ्छ।
त्यस्तै, शौचालयभित्र पर्याप्त प्रकाश र हावाको आवतजावत हुनुपर्छ। अँध्यारो शौचालयमा भुइँमा पानी जमेको, खाल्डो परेको वा कुनै वस्तु राखिएको थाहा नपाउँदा दुर्घटना हुन सक्छ।
शौचालयमा पानी र साबुन प्रयोग गर्दा पनि सावधानी
शौचालयको सुरक्षा केवल निर्माणसँग मात्र जोडिएको विषय होइन। प्रयोगकर्ताको व्यवहारले पनि दुर्घटनाको जोखिम बढाउन वा घटाउन सक्छ।
शौचालयको भुइँमा पानी पोखिएमा तत्काल सफा गर्ने, प्रयोगपछि पानी नजम्ने गरी निकास गर्ने र साबुन, तेल वा अन्य चिप्लो पदार्थ भुइँमा नछोड्ने बानी बसाल्नुपर्छ। बालबालिकालाई शौचालयमा एक्लै पठाउँदा उनीहरूको उमेर र शारीरिक क्षमताअनुसार आवश्यक सावधानी अपनाउनुपर्छ।
शौचालयभित्र बाल्टी, स्टुल, पानीका भाँडा वा अन्य सामान जथाभावी राख्दा हिँड्ने ठाउँ साँघुरो हुन्छ। यस्ता सामानले ठेस लाग्ने वा लड्ने जोखिम बढाउने भएकाले प्रयोगमा नआएका वस्तु सुरक्षित स्थानमा राख्नुपर्छ।
खाल्डो, सेफ्टी ट्यांकी र ढक्कनमा विशेष सावधानी
शौचालयसँग जोडिएको सेफ्टी ट्यांकी, सोकपिट वा अन्य खाल्डो दुर्घटनाको गम्भीर स्रोत बन्न सक्छ। त्यस्ता संरचनाको मुख खुला छोड्नु हुँदैन। कमजोर, फुटेको वा विस्थापित ढक्कन तत्काल मर्मत वा परिवर्तन गर्नुपर्छ।
निर्माणाधीन शौचालय, सेफ्टी ट्यांकी वा खाल्डो भएको स्थानमा बालबालिका तथा अन्य व्यक्तिको पहुँच रोक्न अस्थायी बार लगाउनुपर्छ। काम सकिएपछि पनि खाल्डो सुरक्षित रूपमा बन्द भएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
विशेषगरी बाढी, पहिरो वा अत्यधिक वर्षापछि सेफ्टी ट्यांकी वा शौचालयको संरचना कमजोर भएको हुन सक्ने भएकाले प्रयोग गर्नुअघि त्यसको अवस्था जाँच गर्न आवश्यक हुन्छ। भासिएको जमिन, चर्किएको स्ल्याब, ढल्किएको पर्खाल वा फुटेको ढक्कन देखिएमा तत्काल प्रयोग रोक्नुपर्छ।
‘सफा’ मात्र होइन, सुरक्षित शौचालय आवश्यक
सरसफाइका दृष्टिले शौचालय सफा हुनु महत्वपूर्ण भए पनि सफा शौचालय मात्र पर्याप्त हुँदैन, सुरक्षित शौचालय पनि आवश्यक हुन्छ। शौचालय निर्माण गर्दा पानी, सरसफाइ र स्वच्छतासँगै प्रयोगकर्ताको स्वास्थ्य तथा सुरक्षालाई पनि डिजाइनको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।
शौचालय निर्माणअघि स्थान छनोट, माटोको अवस्था, खाल्डो वा सेफ्टी ट्यांकीको संरचना, स्ल्याबको भारवहन क्षमता, पानी निकास, भेन्टिलेसन, प्रकाश, प्रवेशद्वार र प्रयोगकर्ताको आवश्यकता जस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ।
घरधनीले आफूलाई सामान्य लाग्ने सानो कमजोरीले पनि ठूलो दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ भन्ने बुझ्न आवश्यक छ। केही रकम बचाउने नाममा कमजोर स्ल्याब, गुणस्तरहीन सामग्री वा असुरक्षित डिजाइन प्रयोग गर्नु भविष्यमा ठूलो क्षतिको कारण बन्न सक्छ।
त्यसैले शौचालय बनाउँदा ‘कम खर्चमा बनाउने’ भन्दा ‘सुरक्षित र दिगो बनाउने’ सोच आवश्यक छ। प्राविधिक मापदण्डअनुसार निर्माण गर्ने, नियमित रूपमा संरचना जाँच गर्ने र प्रयोगकर्तालाई सुरक्षित प्रयोगको व्यवहार सिकाउने हो भने शौचालयमा हुने धेरै दुर्घटना रोक्न सकिन्छ।
शौचालय स्वास्थ्य र मर्यादाको आधार मात्र होइन, सुरक्षित पनि हुनुपर्छ।
