235 पटक हेरिएको 
सरसफाइ केवल शौचालय निर्माण वा फोहोर व्यवस्थापनको विषय मात्र होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा मानव स्वास्थ्य, मानवीय मर्यादा र सामाजिक समानतासँग गाँसिएको विषय हो। समाजका सबै व्यक्तिले बिना भेदभाव सुरक्षित, सहज र सम्मानजनक रूपमा सरसफाइ सेवा प्रयोग गर्न पाउने अवस्था सिर्जना गर्नु नै सरसफाइमा समावेशीताको मूल भावना हो। जब उमेर, लिङ्ग, शारीरिक अवस्था, आर्थिक हैसियत वा सामाजिक पहिचानका कारण कसैलाई सरसफाइ सेवाबाट वञ्चित गरिन्छ, तब सरसफाइको उद्देश्य अधुरो रहन्छ।
सरसफाइमा समावेशीता भन्नाले कुनै निश्चित वर्गका लागि मात्र सुविधा उपलब्ध गराउनु होइन, बरु समाजका सबै तह र वर्गलाई ध्यानमा राखेर सरसफाइ संरचना, सेवा र नीतिहरू निर्माण गर्नु हो। यस अवधारणाले महिला, बालबालिका, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, गरिब तथा सीमान्तकृत समुदायलाई केन्द्रमा राखेर सोच्न आग्रह गर्छ। किनकि सरसफाइको अभावले सबैभन्दा पहिला र सबैभन्दा गहिरो असर यिनै वर्गमा पार्छ।
सरसफाइमा समावेशीता भनेको दया वा सहानुभूति होइन, यो सबै नागरिकको अधिकारको सवाल हो।
स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले हेर्दा, समावेशी सरसफाइ नहुँदा विभिन्न पानीजन्य तथा सरसफाइसम्बन्धी रोगहरू फैलिने सम्भावना बढ्छ। सुरक्षित शौचालयको पहुँच नपाउँदा झाडापखाला, हैजा, टाइफाइडजस्ता रोगहरू फैलिन्छन्, जसले बालबालिका र वृद्धवृद्धाको जीवनमा गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ। सरसफाइ सेवा सबैका लागि सहज नहुँदा उपचारभन्दा रोकथाममा केन्द्रित स्वास्थ्य प्रणाली कमजोर बन्छ।
सरसफाइको विषय मानवीय मर्यादासँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। विशेषगरी महिलाहरू र किशोरीहरूले सुरक्षित, गोप्य र सफा शौचालयको अभावमा लाज, डर र असुरक्षाको अनुभव गर्नुपर्छ। महिनावारीका बेला उपयुक्त सरसफाइ सुविधा नहुँदा उनीहरू विद्यालय, कार्यस्थल वा सार्वजनिक स्थानमा खुलेर सहभागिता जनाउन सक्दैनन्। यस्तो अवस्था महिलाको आत्मसम्मान मात्र होइन, शिक्षा र रोजगारीका अवसरमा समेत अवरोध बन्न पुग्छ।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि सरसफाइ संरचना अझै ठूलो चुनौती बनेको देखिन्छ। यदि शौचालयमा र्याम्प छैन, ढोका साँघुरो छ, समात्ने बार छैन वा प्रयोग गर्न सहज संरचना छैन भने, उनीहरू अरूको सहारामा निर्भर हुन बाध्य हुन्छन्। यसले उनीहरूको आत्मनिर्भरता र गोपनीयताको अधिकार खोस्छ। त्यसैले समावेशी सरसफाइले शारीरिक विविधतालाई स्वीकार गर्दै सबैले आफैं प्रयोग गर्न सक्ने संरचना निर्माणमा जोड दिन्छ।
बालबालिका र वृद्धवृद्धाको हकमा पनि सरसफाइ संरचना उनीहरूको क्षमताअनुसार नहुँदा दुर्घटना र स्वास्थ्य जोखिम बढ्ने गर्छ। अग्लो कमोड, चिप्लो भुइँ वा असहज पहुँच भएका शौचालय बालबालिका र वृद्धका लागि खतरा हुन सक्छन्। समावेशी सरसफाइले यस्ता जोखिमहरूलाई कम गर्दै सबै उमेर समूहका लागि सुरक्षित वातावरण सिर्जना गर्छ।
गरिब तथा सीमान्तकृत समुदायको अवस्था अझै संवेदनशील छ। आर्थिक अभाव, सामाजिक विभेद र भौगोलिक कठिनाइका कारण उनीहरू सरसफाइ सेवाबाट पछाडि परेका हुन्छन्। समावेशी सरसफाइको अवधारणाले यस्ता समुदायलाई दोषारोपण गर्ने होइन, बरु राज्य, स्थानीय सरकार र समाजले उनीहरूका लागि विशेष सहयोग, सहुलियत र समुदाय आधारित समाधान विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ।
सार्वजनिक स्थलमा समावेशी सरसफाइको अभावले समाजको समग्र विकासमा असर पार्छ। विद्यालयमा उपयुक्त सरसफाइ नहुँदा बालिकाहरूको विद्यालय उपस्थितिमा गिरावट आउँछ। बसपार्क, बजार वा सरकारी कार्यालयमा अपाङ्गतामैत्री शौचालय नहुँदा उनीहरूको सार्वजनिक जीवन सीमित हुन्छ। त्यसैले समावेशी सरसफाइलाई व्यक्तिगत घरसम्म सीमित नराखी सार्वजनिक पूर्वाधारको अनिवार्य अंग बनाउनु जरुरी छ।
नेपालमा खुला दिसामुक्त अभियानले उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि समावेशी सरसफाइको दृष्टिकोणबाट हेर्दा अझै धेरै सुधार गर्न आवश्यक छ। धेरै स्थानमा शौचालय त बनेका छन्, तर ती सबैका लागि प्रयोगयोग्य छैनन्। नीति र योजनामा समावेशीता उल्लेख भए पनि व्यवहारिक कार्यान्वयन कमजोर देखिन्छ। अबको आवश्यकता भनेको संख्या बढाउने मात्र होइन, कसका लागि र कसरी भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकतामा राख्नु हो।
अन्ततः सरसफाइमा समावेशीता भनेको दया वा सहानुभूति होइन, यो सबै नागरिकको अधिकारको सवाल हो। जबसम्म समाजका सबै व्यक्ति महिला, पुरुष, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गरिब र सीमान्तकृतले सम्मानपूर्वक सरसफाइ सेवा प्रयोग गर्न सक्दैनन्, तबसम्म स्वच्छ र स्वस्थ समाजको कल्पना अधुरो नै रहन्छ।
