मन्दिरमा दर्शनार्थीको चाप, खानेपानी र सरसफाइ व्यवस्थापनमा ध्यान दिन आवश्यक

काठमाडौं : नेपालीहरूको महान् चाड बडादशैंका अवसरमा देशभरका देवी मन्दिर तथा शक्तिपीठमा दर्शन र पूजाआजा गर्ने भक्तजनको भीड लागेको छ।विशेषगरी नवरात्रका दिनमा मन्दिरमा दर्शनार्थीको चाप बढ्ने भएकाले खानेपानी, सार्वजनिक शौचालय, हात धुने सुविधा तथा फोहोर व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

धार्मिक आस्था र परम्परासँग जोडिएका यस्ता स्थलमा स्वच्छता र सरसफाइको उचित प्रबन्ध नहुँदा दर्शनार्थीले असुविधा भोग्नुपर्ने र वातावरणीय स्वच्छतामा समेत असर पर्न सक्ने देखिन्छ।

दशैंका बेला मन्दिर परिसरमा फूलमाला, पात, अक्षता, पूजासामग्री, खाद्य प्याकेजिङ, प्लास्टिकका बोतल तथा अन्य फोहोर उत्पादन हुन्छन्। दर्शनार्थीको चाप अनुसार फोहोर संकलन गर्ने व्यवस्था नहुँदा मन्दिर परिसर, प्रवेशद्वार, बाटो र आसपासका सार्वजनिक स्थलमा फोहोर थुप्रिन सक्छ। त्यसैले मन्दिर व्यवस्थापन समिति, स्थानीय तह र सरसफाइ सेवा प्रदायक बीच समन्वय गरी नियमित सफाइ तथा फोहोर व्यवस्थापनको प्रबन्ध मिलाउन आवश्यक छ।

सुरक्षित खानेपानी र शौचालयको व्यवस्था महत्त्वपूर्ण

मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने भक्तजनलाई सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउनु आधारभूत आवश्यकता हो। लामो समय लाइनमा बस्नुपर्ने वा टाढाबाट यात्रा गरेर आउने दर्शनार्थीका लागि खानेपानीको सहज पहुँच आवश्यक हुन्छ। खानेपानीका धारा, ट्यांकी तथा वितरणका अन्य माध्यम सफा राख्ने र पानीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। सम्भव भएसम्म एकपटक प्रयोग गरेर फालिने प्लास्टिकका बोतलको प्रयोग घटाउन पुनःभर्न मिल्ने पानीका बोतल प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, मन्दिर परिसर तथा आसपासका क्षेत्रमा पर्याप्त सार्वजनिक शौचालय उपलब्ध हुनु आवश्यक छ। शौचालयमा पानी, साबुन, नियमित सफाइ र फोहोर व्यवस्थापनको व्यवस्था हुनुपर्छ। महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिले सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने शौचालयको व्यवस्था गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। दर्शनार्थीको चाप अनुसार शौचालयको क्षमता पर्याप्त नभएमा लामो लाइन, दुर्गन्ध र खुला ठाउँमा दिसापिसाब गर्ने समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।

शौचालयबाट निस्कने फोहोरपानी तथा दिसाजन्य लेदोको सुरक्षित व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। सेप्टिक ट्यांकी भरिएमा वा ढल अवरुद्ध भएमा तत्काल मर्मत तथा निकासी सेवा उपलब्ध हुने व्यवस्था मिलाउन आवश्यक छ। शौचालय सफा गर्ने श्रमिकलाई पञ्जा, जुत्ता तथा आवश्यक सुरक्षा सामग्री उपलब्ध गराउनु पनि व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

पूजा सामग्री र प्लास्टिकजन्य फोहोरको उचित व्यवस्थापन

मन्दिरमा चढाइएका फूलमाला, पात तथा अन्य जैविक पूजा सामग्रीलाई प्लास्टिक र अन्य अजैविक फोहोरबाट अलग संकलन गर्न सकिन्छ। उपयुक्त अवस्थामा जैविक फोहोरलाई कम्पोस्ट मल बनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ भने पुनःप्रयोग वा पुनर्चक्रण गर्न मिल्ने सामग्रीलाई छुट्टै संकलन गर्न सकिन्छ। यसका लागि मन्दिर परिसरमा पर्याप्त फोहोर संकलन भाँडा राख्ने, फोहोर छुट्याउने संकेत चिह्न राख्ने र नियमित रूपमा संकलन गर्ने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

पूजासामग्री नदी, खोला वा पानीका स्रोतमा जथाभावी विसर्जन गर्दा जलस्रोत दूषित हुने जोखिम रहन्छ। त्यसैले धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै पूजा सामग्रीको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने वैकल्पिक व्यवस्था मिलाउन मन्दिर व्यवस्थापन समिति र स्थानीय तहले पहल गर्न सक्छन्।

मन्दिर व्यवस्थापन समितिको भूमिका

दशैंमा दर्शनार्थीको चाप व्यवस्थापन गर्न मन्दिर व्यवस्थापन समितिले स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्य संस्था तथा सरसफाइ सेवा प्रदायक सँग समन्वय गर्न सक्छ। दर्शनार्थीको सम्भावित चाप अनुमान गरी खानेपानी, शौचालय, फोहोर संकलन, प्राथमिक स्वास्थ्य सहायता र भीड व्यवस्थापनको योजना बनाउनु उपयुक्त हुन्छ। मन्दिर परिसरमा सरसफाइसम्बन्धी सूचना राख्ने, स्वयंसेवक परिचालन गर्ने र नियमित अनुगमन गर्ने व्यवस्था पनि प्रभावकारी हुन सक्छ।

धार्मिक स्थलको स्वच्छता व्यवस्थापन केवल मन्दिर समितिको जिम्मेवारीमा सीमित हुँदैन। स्थानीय तहले फोहोर संकलन तथा ढुवानी, सार्वजनिक शौचालयको अनुगमन र आवश्यक प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउन सक्छ भने दर्शनार्थीले पनि फोहोर तोकिएको स्थानमा फाल्ने, पानीको दुरुपयोग नगर्ने र शौचालय सफा राख्न सहयोग गर्ने व्यवहार अपनाउनुपर्छ।

दशैं धार्मिक आस्था, पारिवारिक भेटघाट र सामाजिक सद्भावको पर्व हो। यस अवसरमा मन्दिरलाई स्वच्छ, सुरक्षित र सबैका लागि पहुँच योग्य बनाउन सुरक्षित खानेपानी, व्यवस्थित शौचालय र फोहोरको उचित व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। मन्दिर व्यवस्थापन समिति, स्थानीय तह र दर्शनार्थी बीचको सहकार्यबाट धार्मिक स्थलको पवित्रता कायम राख्नुका साथै जनस्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणमा समेत योगदान पुग्न सक्छ।