यी हुन्, खानेपानी र सरसफाइ दुवैमा कमजोर रहेका कर्णालीका १८ पालिका, शे–फोक्सुण्डोको संयुक्त समता सूचकाङ्क देशभरकै सबैभन्दा न्यून

काठमाडौं : कर्णाली प्रदेशका १८ स्थानीय तहमा खानेपानी र सरसफाइ दुवै क्षेत्रको अवस्था कमजोर रहेको पाइएको छ। राष्ट्रिय जनगणना र नेपाल बहुसूचक सर्वेक्षणमा आधारित ‘नेपालमा खानेपानी तथा सरसफाइको अवस्था’ विषयक प्रतिवेदनले कर्णालीका यी स्थानीय तहलाई खानेपानी र सरसफाइको गम्भीर एकीकृत अभाव भएको समूहमा वर्गीकरण गरेको हो।

प्रतिवेदन अनुसार डोल्पा, मुगु, हुम्ला, दैलेख, जाजरकोट र रुकुम पश्चिमका १८ स्थानीय तहको संयुक्त खानेपानी तथा सरसफाइ समता सूचकाङ्क (WASH EI) ०.३७६ देखि ०.६०० भन्दा कम छ। यी मध्ये डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो गाउँपालिकाको सूचकाङ्क ०.३७६ रहेको छ। यो प्रतिवेदनमा समेटिएका देशभरका ७५३ स्थानीय तहमध्ये सबैभन्दा न्यून हो।

डोल्पा जिल्लाका चार स्थानीय तह यो समूहमा परेका छन्। शे–फोक्सुण्डो गाउँपालिकाको संयुक्त WASH EI ०.३७६, छार्का ताङसोङ गाउँपालिकाको ०.४३३, डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकाको ०.४८३ र काइके गाउँपालिकाको ०.५८५ रहेको छ। यीमध्ये शे–फोक्सुण्डो र छार्का ताङसोङमा खानेपानी तथा सरसफाइ दुवैको अवस्था तुलनात्मक रूपमा निकै कमजोर देखिन्छ।

मुगुका तीन स्थानीय तह पनि गम्भीर अभावको समूहमा छन्। मुगुम कार्मारोङ गाउँपालिकाको संयुक्त सूचकाङ्क ०.४७८, छायाँनाथ रारा नगरपालिकाको ०.५८० र सोरु गाउँपालिकाको ०.५५९ रहेको छ।

हुम्लाका छवटै स्थानीय तह यो समूहमा परेका छन्। अदानचुली गाउँपालिकाको WASH EI ०.५२५, चंखेली गाउँपालिकाको ०.५५१, सर्केगाड गाउँपालिकाको ०.५६६, ताँजाकोट गाउँपालिकाको ०.५७०, नाम्खा गाउँपालिकाको ०.५७१ र खार्पुनाथ गाउँपालिकाको ०.५७४ रहेको छ।

त्यसैगरी दैलेखका ठाँटीकाँध गाउँपालिकाको संयुक्त सूचकाङ्क ०.५६२, आठबीस नगरपालिकाको ०.५३६ र चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिकाको ०.५८९ रहेको छ। जाजरकोटको नलगाड नगरपालिकाको ०.५९२ र रुकुम पश्चिमको आठबिसकोट नगरपालिकाको ०.५७६ रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

खानेपानी र सरसफाइको अवस्था कस्तो छ?

प्रतिवेदनमा खानेपानी समता सूचकाङ्क (DWEI), सरसफाइ समता सूचकाङ्क (SEI) र संयुक्त खानेपानी तथा सरसफाइ समता सूचकाङ्क (WASH EI) प्रयोग गरिएको छ। यी सूचकाङ्क प्रतिशत होइनन्। उच्च अङ्कले तुलनात्मक रूपमा राम्रो सेवा अवस्था र न्यून अङ्कले कमजोर अवस्था जनाउँछ।

कर्णालीका स्थानीय तहको तथ्याङ्क हेर्दा कतिपय पालिकामा खानेपानीको अवस्था सरसफाइभन्दा कमजोर छ भने कतिपयमा सरसफाइको अवस्था कमजोर देखिन्छ।

उदाहरणका लागि, शे–फोक्सुण्डो गाउँपालिकाको खानेपानी समता सूचकाङ्क ०.३२८ र सरसफाइ समता सूचकाङ्क ०.४३० छ। छार्का ताङसोङ गाउँपालिकाको खानेपानी सूचकाङ्क ०.४६० र सरसफाइ सूचकाङ्क ०.४०७ रहेको छ। त्यस्तै, मुगुम कार्मारोङ गाउँपालिकाको खानेपानी सूचकाङ्क ०.४४१ र सरसफाइ सूचकाङ्क ०.५१८ छ।

यसले कुनै स्थानीय तहमा खानेपानीको सेवा अवस्था तुलनात्मक रूपमा कमजोर देखिए पनि अर्को स्थानीय तहमा सरसफाइको अवस्था बढी चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने देखाउँछ। त्यसैले सबै पालिकामा एउटै प्रकारको कार्यक्रमभन्दा स्थानीय आवश्यकताका आधारमा खानेपानी र सरसफाइका छुट्टाछुट्टै तथा एकीकृत सुधारका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ।

कर्णालीमा एकीकृत लगानी आवश्यक

प्रतिवेदनले खानेपानी र सरसफाइ दुवै क्षेत्रमा कमजोर अवस्था भएका स्थानीय तहमा तत्काल र समन्वित सहयोग आवश्यक रहेको औँल्याएको छ। कर्णालीका १८ स्थानीय तहलाई गम्भीर अभावको समूहमा राखिनुले पूर्वाधार निर्माण सँगै सेवा सञ्चालन, नियमित मर्मत सम्भार र व्यवस्थापन क्षमताको विकासमा समेत लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

खानेपानीतर्फ सुरक्षित स्रोत, नियमित आपूर्ति, पानीको गुणस्तर परीक्षण र प्रणालीको दिगो सञ्चालनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। सरसफाइतर्फ शौचालयको पहुँच र प्रयोगसँगै दिसाजन्य मलमूत्रको सुरक्षित भण्डारण, निकासी, ढुवानी तथा प्रशोधन प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ।

देशभरका ५७ स्थानीय तह अर्थात् कुल स्थानीय तहको ७.६ प्रतिशतलाई गम्भीर एकीकृत खानेपानी तथा सरसफाइ अभावको समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। प्रदेशगत रूपमा कर्णालीमा सबैभन्दा धेरै १८ स्थानीय तह यो समूहमा परेका छन्।

त्यसपछि सुदूरपश्चिमका १५, मधेशका ९, लुम्बिनीका ५, कोशीका ४ तथा बागमती र गण्डकीका ३/३ स्थानीय तह रहेका छन्।

कर्णालीका १८ स्थानीय तहको अवस्थाले खानेपानी तथा सरसफाइ क्षेत्रमा प्रदेशगत औसत प्रगति भन्दा स्थानीय तहको वास्तविक अवस्था र आवश्यकताका आधारमा योजना तथा बजेट विनियोजन गर्नुपर्ने देखाएको छ।