333 पटक हेरिएको सिन्धुलीको दुधौलीमा गोबर, वनस्पति र घरआँगनमै उपलब्ध सामग्रीबाट मल र जैविक विषादी बनाउन सिक्दैछन् किसान । करिब ५८० घरपरिवार १,११९.६ कठ्ठा जमिनमा रासायनिक कृषि सामग्रीको प्रयोग घटाउने अभ्यासमा उनीहरु लागेका छन् । परियोजनाका अनुसार रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग करिब ५० प्रतिशत र त्यसमा हुने खर्च करिब ४० प्रतिशत घटेको छ । यो परिवर्तनको अगुवाइमा छन्, अधिकांश महिला किसान ।
दुधौली (सिन्धुली) : खेती गर्नु भनेको बीउ रोप्नु, गोडमेल गर्नु र बाली भित्राउनु मात्र होइन । बालीलाई चाहिने मल जुटाउन, रोगकीरा नियन्त्रण गर्न र उत्पादन जोगाउन किसानले कति खर्च गर्नुपर्छ भन्ने कुराले पनि खेतीको भविष्य निर्धारण गर्छ ।
दुधौली नगरपालिकाका धेरै किसानका लागि वर्षौंदेखि खेतीको अर्थ रासायनिक मल, कीटनाशक र विषादी किनेर ल्याउनु, बालीमा प्रयोग गर्नु र त्यसको खर्च धान्न फेरि अर्को उत्पादनको प्रतीक्षा गर्नु थियो । तर अहिले यो चक्रलाई बदल्ने प्रयास भइरहेको छ । खेतबारीमै पाइने गोबर, पातपतिङ्गर र अन्य स्थानीय सामग्रीको उपयोग गर्दै किसान आफैँ मल र जैविक विषादी बनाउन तथा प्रयोग गर्न सिकिरहेका छन् ।
यो परिवर्तनको आधार कुनै महँगो प्रविधि वा बाहिरबाट ल्याइने सबै सामग्री होइनन् । किसानकै घरमा रहेका पशुको मलमूत्र, स्थानीय वनस्पति र उपलब्ध जैविक पदार्थलाई खेतीमा उपयोग गर्ने ज्ञान हो । किसानले गोठेमल, गड्यौले मल, हरियो मल र झोलमलका विभिन्न प्रकार तयार गर्न सिकिरहेका छन् ।
आवश्यकता अनुसार जैविक तथा सूक्ष्मजीवमा आधारित कृषि सामग्री प्रयोग गर्ने अभ्यास पनि बढ्दै गएको छ । तालिम लिएका किसानले अरू किसानलाई सिकाउने र कृषि प्राविधिकले खेतमै पुगेर सहयोग गर्ने भएकाले यो अभ्यास एउटा घरबाट अर्को घरसम्म फैलिने आधार बनेको छ ।
यी सबै किसानको प्रयासमा हातेमालो गरिरहेको छ, मानव तथा राष्ट्रिय विकास समाज (ह्याण्ड्स) नेपाल । दुधौलीका करिब ५८० घरपरिवारले १,११९.६ कठ्ठा जमिनमा जैविक मल तथा जैविक विषादीको प्रयोग गर्न थालेका छन् । रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग करिब ५० प्रतिशत तथा त्यस्ता सामग्रीमा हुने खर्च करिब ४० प्रतिशत घटेको जनाइएको छ । किसानले माटोको अवस्था, बालीको स्वास्थ्य र उत्पादनको स्वादमा सुधार आएको अनुभव सुनाएका छन् ।
तर यो परिवर्तनको अर्थ सबै रासायनिक सामग्री एकै पटक छाडिसकिएको भन्ने होइन । बालीको अवस्था, रोग कीराको प्रकोप र आवश्यकता अनुसार उपयुक्त उपाय अपनाउँदै रासायनिक निर्भरता क्रमशः घटाउने बाटोमा किसान अघि बढिरहेको बताउनुहुन्छ, ह्याण्ड्स नेपाल सिन्धुलीका कृषि विकास अधिकृत प्रदीप प्रसाद यादव ।
महँगो खेतीबाट आफ्नै स्रोतमा आधारित खेतीतर्फ
दुधौलीमा तरकारी खेती, अकबरे खुर्सानी उत्पादन, नदी किनारको खेती र लहरेबालीले किसानलाई आम्दानीको अवसर दिएका छन् । तर उत्पादन गर्न आवश्यक मल, कीटनाशक र विषादीमा हुने खर्च धेरै किसानका लागि चुनौती रहँदै आएको छ ।
बाहिरबाट किनेर ल्याउनुपर्ने कृषि सामग्रीको मूल्य बढ्दा खेतीको लागत पनि बढ्छ । त्यसमा माटोको गुणस्तर बिग्रने, उत्पादनको स्वाद तथा गुणमा असर पर्ने र वातावरणमा रासायनिक पदार्थको प्रभाव पर्ने चिन्ता थपिन्छ ।
सानो क्षेत्रफलमा खेती गर्ने परिवारका लागि प्रत्येक खर्च महत्वपूर्ण हुन्छ । मल र विषादी किन्न खर्च भएको रकम घरपरिवारका अन्य आवश्यकता पूरा गर्न प्रयोग गर्न सकिँदैन । उत्पादनले अपेक्षित मूल्य पाएन वा रोगकीराले बालीमा क्षति पुर्यायो भने किसानको लगानी जोखिममा पर्छ । त्यसैले खेतीको लागत घटाउने उपाय खोज्नु किसानका लागि आर्थिक विषय मात्र होइन, उत्पादनलाई निरन्तरता दिने र जमिनको उत्पादकत्व जोगाउने प्रश्न पनि हो ।
यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न ह्याण्ड्स नेपालको सहयोगमा किसानलाई जैविक मल तथा जैविक विषादी तयार गर्ने र प्रयोग गर्ने अभ्यासमा सहभागी गराइएको छ । गोठेमल, गड्यौले मल र हरियो मलसँगै झोलमल–१, झोलमल–२ र झोलमल–३, एनपीकेसँग सम्बन्धित सूक्ष्मजीवमा आधारित सामग्री, ट्राइकोडर्मा, स्युडोमोनास र वनस्पतिमा आधारित विषादीजस्ता विकल्प प्रयोग गर्न सिकाइएको छ ।
यी सबै सामग्रीको काम एउटै हुँदैन । कुन बालीमा, कुन समस्याका लागि र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा बुझेर मात्र तिनको प्रभावकारी उपयोग गर्न सकिन्छ ।
गोठेमल र गड्यौले मलले माटोमा जैविक पदार्थ थप्न तथा पोषक तत्वको व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छन् । हरियो मलले पनि माटोको अवस्था सुधार्न र पोषक तत्वको चक्रलाई सहयोग गर्न सक्छ । झोलमल तथा वनस्पतिमा आधारित तयारीहरू स्थानीय खेती प्रणालीअनुसार प्रयोग गरिन्छन् ।
ट्राइकोडर्मा र स्युडोमोनासजस्ता उपयोगी सूक्ष्मजीवले उपयुक्त प्रजाति, गुणस्तर र प्रयोग विधि मिल्दा केही बालीमा रोग व्यवस्थापन तथा बालीको स्वास्थ्य सुधारमा सहयोग गर्न सक्छन् । त्यसैले जैविक सामग्री भन्दैमा सबैलाई एउटै तरिकाले प्रयोग गर्न मिल्दैन; सही विधि र प्राविधिक सल्लाह आवश्यक हुन्छ ।
यस अभ्यासको अर्को विशेषता भनेको स्थानीय स्रोतको अधिकतम उपयोग हो । किसानले हरेक सामग्री बजारबाट किनेर ल्याउनुपर्ने निर्भरता घटाउँदै आफ्नै घर वा समुदायमा उपलब्ध सामग्रीबाट केही मल तथा जैविक तयारी बनाउन सिकिरहेका छन् । अधिकांश आधारभूत सामग्री स्थानीय रूपमा उपलब्ध भए पनि ईएम लिक्विड र एनपीके मदर कल्चरजस्ता केही सामग्री भने बाहिरबाट किन्नुपर्ने हुन्छ । यसले स्थानीय स्रोतबाट गर्न सकिने काम र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न बाह्य सामग्री आवश्यक पर्ने कामबीचको भिन्नता पनि देखाउँछ ।
छनोट गरिएका किसानलाई तालिम दिएपछि उनीहरूले अरू किसानलाई सिकाउने, अभ्यास गराउने र अनुभव साटासाट गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । कृषि प्राविधिकले पनि खेतमै पुगेर तयारी र प्रयोग विधिबारे सहयोग गर्छन् । यसरी किसान आफैँ सिक्ने मात्र होइन, सिकेको ज्ञान समुदायमा फैलाउने प्रक्रियामा सहभागी भएका छन् ।
धेरै गतिविधिको नेतृत्व महिलाले गरिरहेका छन् । यसले खेतीको लागत व्यवस्थापन, मल तयार गर्ने सीप र बाली संरक्षणसम्बन्धी निर्णयमा महिलाको भूमिकालाई अझ महत्वपूर्ण बनाउने बताउनुहुन्छ, संस्थाका अध्यक्ष वासुदेव अधिकारी
घरआँगनका सामग्रीबाट बाली संरक्षणसम्म
दुधौलीका किसानले अपनाइरहेको अभ्यासको महत्व रासायनिक सामग्रीको प्रयोग घटाउनुमा मात्र सीमित छैन । यसले खेतीका लागि चाहिने केही सामग्री आफैँ तयार गर्न सकिने सम्भावना पनि देखाएको छ । गोबर, वनस्पति र अन्य स्थानीय स्रोतको उपयोग गर्न सके बाहिरबाट किनेर ल्याउनुपर्ने सामग्रीको मात्रा घटाउन सकिन्छ । किसानले खर्च, बालीको अवस्था र उत्पादनको गुणस्तरबारे आफ्नै अनुभवका आधारमा निर्णय लिन सक्ने आधार पनि बलियो हुन्छ ।
परियोजनाबाट प्राप्त विवरणमा रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोग करिब ५० प्रतिशत घटेको र तिनमा हुने खर्च करिब ४० प्रतिशत कम भएको उल्लेख छ । बाली स्वस्थ देखिन थालेको, माटोको अवस्था सुधारिएको र उत्पादनको स्वाद राम्रो भएको अनुभव पनि व्यक्त गर्नुहुन्छ दुधौली नगरपालिका, वडा नं. ६ का किसान लीलबहादुर कार्की ।
दुधौली–१४ का भरतकुमारी सुनुवार र देवी सुनुवार, दुधौली–१२ की खिलमाया मगर, दुधौली–९ की लीला कुमारी ढुंगेल तथा पवित्रा बम्जन पनि जैविक मल र जैविक विषादीको अभ्यासमा संलग्न किसानका रूपमा उल्लेखित छन् । उनीहरूको सहभागिताले नगरपालिकाका विभिन्न वडामा यो अभ्यास विस्तार भइरहेको देखाउँछ । आफूहरुले प्रयासले कृषिकर्ममा लाग्ने खर्चमा कमी आएको, उत्पादनको स्वाद स्तरीय भएको र स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याएको किसानहरुको भनाइ छ ।
किसानका लागि अर्को महत्वपूर्ण सिकाइ भनेको जैविक मल वा जैविक विषादी प्रयोग गर्नु भनेको बालीमा कुनै पनि समस्या नआउने ग्यारेन्टी होइन भन्ने हो । प्रभावकारी प्रयोगका लागि सही मात्रा, उचित समय, तयारीको स्वच्छता, भण्डारण र नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ । रोगकीरा अत्यधिक फैलिएको अवस्थामा जैविक उपाय मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा बालीको अवस्था पहिचान गरेर उपयुक्त नियन्त्रण विधि अपनाउनुपर्छ ।
एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापनको मूल मर्म पनि यही हो ः रोगकीरा पहिचान गर्ने, सम्भव भएसम्म रोकथाम र जैविक उपाय अपनाउने तथा आवश्यक पर्दा थप नियन्त्रण विधि प्रयोग गर्ने । लक्ष्य बालीलाई जोखिममा पार्नु होइन, अनावश्यक रासायनिक प्रयोग घटाउँदै प्रभावकारी संरक्षण गर्नु हो ।
यस प्रक्रियामा महिलाको सहभागिता विशेष महत्वको छ । धेरै गतिविधिको नेतृत्व महिलाले गरिरहेका छन् । घरमै उपलब्ध सामग्रीबाट मल तयार गर्ने, बालीको अवस्था हेर्ने र खर्च व्यवस्थापन गर्ने सीपले उनीहरूलाई खेती सम्बन्धी निर्णयमा थप भूमिका खेल्ने अवसर दिन सक्छ ।
तालिम लिएका महिलाले अरू किसानलाई सिकाउँदा समुदायभित्र ज्ञानको आदानप्रदान बढिरहेको छ । यसलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्न भने निरन्तर प्राविधिक सहयोग, आवश्यक सामग्रीमा पहुँच र किसानका अनुभव अभिलेख गर्ने व्यवस्था आवश्यक भएको ठान्नुहुन्छ, ह्याण्ड्स नेपालका कार्यक्रम प्रवन्ध रोहित कुमार ढकाल ।
यो अभ्यासको सफलता रासायनिक मल वा विषादीको प्रयोग कति घट्यो भन्ने एउटा सूचकबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन । माटोको गुणस्तर, बालीको स्वास्थ्य, उत्पादन, खेतीको लागत, बजार मूल्य र खुद आम्दानीमा कस्तो परिवर्तन आयो भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । किसानका अनुभवले परिवर्तनको संकेत दिन्छन्; तर त्यसको दीर्घकालीन प्रभाव बुझ्न नियमित अभिलेख र तुलनात्मक अध्ययन आवश्यक हुन्छ ।
घर घरको अभ्यासदेखि दिगो कृषि प्रणालीसम्म
दुधौलीका किसानले आगामी दिनमा जैविक मल, जैविक मलखाद, जैविक कीटनाशक तथा वनस्पतिमा आधारित विषादीको प्रयोग अझ बढाउने योजना बनाएका छन् । त्यसका लागि नयाँ किसानलाई सिकाउने, अभ्यासमा रहेका किसानलाई निरन्तर प्राविधिक सहयोग दिने र सामग्री तयार गर्ने तथा प्रयोग गर्ने विधिमा आवश्यक मार्गदर्शन उपलब्ध गराउने काम महत्वपूर्ण हुन्छ । प्रारम्भिक अभ्यासलाई नियमित र भरपर्दो खेती प्रणालीमा बदल्न सकिए मात्र यसको लाभ दीर्घकालसम्म कायम रहन सक्छ ।
तर सबै किसानले सबै प्रकारका सामग्री घरमै तयार गर्नुपर्छ भन्ने सोच व्यावहारिक नहुन सक्छ । केही सामान्य मल तथा कम्पोस्ट किसानले आफ्नै घरमा तयार गर्न सक्छन् ।
तर विशेष सीप, निश्चित गुणस्तर वा उपयुक्त भण्डारण आवश्यक पर्ने केही जैविक सामग्रीका लागि घरघरमा छुट्टाछुट्टै उत्पादन गर्नुभन्दा किसान समूह, सहकारी वा प्राविधिक निगरानीमा सञ्चालन हुने स्थानीय उत्पादन केन्द्र प्रभावकारी हुन सक्छ । यस्तो व्यवस्थाले उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्न, स्रोत र श्रमको दोहोरो खर्च घटाउन तथा घरमै तयारी गर्न नसक्ने किसानलाई पनि सामग्री उपलब्ध गराउन सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
यस्तो केन्द्र सञ्चालन गर्दा गुणस्तर परीक्षण, सुरक्षित तयारी, भण्डारण अवधि र प्रयोग विधिसम्बन्धी मापदण्ड आवश्यक हुन्छ । विशेष गरी सूक्ष्म जीवमा आधारित सामग्रीको प्रभावकारिता तिनको गुणस्तर र सही प्रयोगमा निर्भर हुने भएकाले प्राविधिक निगरानी महत्वपूर्ण हुन्छ । स्थानीय उत्पादनको उद्देश्य सामग्री उपलब्ध गराउनु मात्र होइन, किसानले भरपर्दो र उपयुक्त सामग्री प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो ।
तरकारी र खुर्सानीमा उपयोगी देखिएका सबै विधि धान, मकै वा अन्य खाद्यान्न बालीमा पनि उत्तिकै प्रभावकारी हुन्छन् भन्ने निश्चित छैन । त्यसैले आगामी चरणमा बालीअनुसारको तालिम, प्रदर्शन प्लट र तुलनात्मक परीक्षण आवश्यक हुन्छ । कुन बालीमा कुन विधिले राम्रो परिणाम दिन्छ, कति खर्च लाग्छ र उत्पादनमा कस्तो असर पर्छ भन्ने तथ्यले किसानलाई रासायनिक सामग्री घटाउँदा सम्भावित जोखिम कम गर्न सहयोग गर्नेछ ।
बजारसँगको सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । किसानले आफ्नो उत्पादनले बजार पाएको र केही उत्पादनले राम्रो मूल्य प्राप्त गरेको अनुभव सुनाएका छन् । तर यस्तो लाभको वास्तविक अवस्था बुझ्न बिक्री मूल्य, उत्पादनको गुणस्तर, खरिदकर्ताको माग र आम्दानीको अभिलेख राख्नुपर्छ ।
ह्याण्ड्स नेपाल, विकास साझेदार र नगरपालिकाका लागि अबको महत्वपूर्ण काम निरन्तर प्राविधिक सहयोग, नयाँ किसानसम्म अभ्यास विस्तार, नियमित अनुगमन र आवश्यक जैविक सामग्रीको गुणस्तरीय उत्पादन तथा वितरण प्रणाली विकास गर्नु हो ।
रासायनिक सामग्रीको प्रयोग र खर्चमा आएको परिवर्तनसँगै बालीको उत्पादन, माटोको अवस्था, रोगकीराको प्रकोप र किसानको खुद आम्दानीको अभिलेख राख्न सके उपलब्धिको वास्तविक प्रभाव स्पष्ट हुनेछ । मल तयार गर्ने, खेतमा प्रयोग गर्ने, बालीको अवस्था र उत्पादन देखाउने मितिसहितका तस्बिरले पनि परिवर्तनको प्रमाणलाई बलियो बनाउन सक्छन् ।
दुधौलीको अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना देखाएको छ : खेतीका लागि चाहिने सबै कुरा बजारबाट किनेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता क्रमशः घटाउन सकिन्छ । स्थानीय स्रोतको उपयोग, किसानको सीप, आपसी सिकाइ र प्राविधिक सहयोगलाई जोड्न सके खेतीको लागत घटाउने र माटोको उत्पादकत्व जोगाउने आधार तयार हुन सक्छ । करिब ५८० घरपरिवारको सहभागिता र रासायनिक सामग्रीको प्रयोग तथा खर्च घटेको परियोजनागत विवरण यस दिशाका आशाजनक संकेत हुन् ।
माटोलाई जीवित राख्ने खेती एकैपटक गरिने परिवर्तन होइन । कुन सामग्रीले कुन बालीमा राम्रो काम गर्छ भन्ने बुझ्ने, सही विधिबाट प्रयोग गर्ने, परिणाम हेर्ने र त्यसबाट सिकेर अर्को मौसममा सुधार गर्ने निरन्तर प्रक्रिया हो । स्थानीय स्रोतको उपयोगलाई गुणस्तरीय उत्पादन, नियमित प्राविधिक सहयोग र प्रमाणमा आधारित निर्णयसँग जोड्न सके दुधौलीका किसानले रासायनिक निर्भरता घटाउँदै स्वस्थ माटो, भरपर्दो उत्पादन र दिगो जीविकोपार्जनतर्फको यात्रा अझ बलियो बनाउन सक्छन् ।
