460 पटक हेरिएको नेपालको भौगोलिक स्वरूप बढो विविधतापूर्ण छ, पहाड, तराई, हिमाल। यस्तो भौगोलिक बनावट भएको मुलुकमा वर्षायाम सुरु हुनेबित्तिकै बाढी, पहिरो र डुबानजस्ता समस्या बर्सेनि दोहोरिन्छन्। यस्तो बेला देशका विशेष गरी दुर्गम र जोखिमयुक्त क्षेत्रका समुदायले खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता (WASH) सेवाको अभाव झेल्नुपर्छ। पानीका मुहानहरू बगाउने, पाइपलाइन भत्काउने, शौचालय डुबाउने र खुला दिसा गर्न बाध्य बनाउने जस्ता परिस्थितिहरूले पानीजन्य रोगहरू (जस्तै हैजा, झाडापखाला, टाइफाइड) फैलन सक्ने उच्च जोखिम पैदा गर्छ। यसैले, वर्षायामलाई पूर्वतयारीको यामको रूपमा लिन जरुरी हुन्छ। जब बाढी वा पहिरो आउँछ, यसले खानेपानी, शौचालय र स्वच्छता प्रणालीलाई गम्भीर असर पार्न सक्छ। पानीका पाइपहरू चुँडिन सक्छन्, पानीका मुहानहरू पुरिन सक्छन् वा बग्न सक्छन्। त्यस्तै, शौचालय डुबानमा परेर प्रयोग गर्न असम्भव हुन्छ। साबुन, बाल्टिन वा क्लोरिनजस्ता सामग्रीको अभाव हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा समुदायहरू सफा पानी, सुरक्षित शौचालय र स्वच्छ अभ्यासहरूबाट बञ्चित हुन्छन्। पहिलो चरणमा बाढी वा पहिरोको जोखिम हुने ठाउँको पहिचान गर्नुपर्छ। जोखिम क्षेत्रमै खानेपानी संरचना बनाउनु भनेको आफैं विपद निम्त्याउनु हो। त्यसैले, सुरक्षित स्थानमा ट्यांकी राख्ने, पाइपको गहिराइ मिलाउने र मुहानको संरक्षण अपरिहार्य हुन्छ। पालिका, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा स्थानीय तहहरू मिलेर WASH आपतकालीन कार्ययोजना तयार पार्नुपर्छ। यस्तो योजना समुदायमै सचेतना जगाउन, आवश्यक स्रोत–साधन तयार राख्न र विपद् आउनासाथ कारवाही थाल्न उपयोगी हुन्छ। संकट आउनुअघि नै जल शुद्धिकरण ट्याब्लेट, क्लोरिन, साबुन, बाल्टिन, ट्यांकी, अस्थायी शौचालयका सामग्री संचित गर्नु आवश्यक हुन्छ। यी सामग्रीहरू सुरक्षित स्थानमा राखिएमा विपद् आउँदा तुरुन्त प्रयोग गर्न सकिन्छ। WASH स्वयंसेवकहरूलाई तालिम दिई समुदायमै सक्रिय राख्नुपर्छ। कसरी पानी उमाल्ने, क्लोरिन प्रयोग गर्ने, अस्थायी शौचालय कसरी बनाउने—यी सबै कुरामा स्थानीय जनशक्ति सिपालु हुन आवश्यक छ। बाढी वा पहिरोले सधैं प्रयोग हुने मुहानमा असर पार्छ। त्यसकारण, वैकल्पिक स्रोत (ट्यांकर, बोतल) बाट पानी आपूर्ति गर्नु, पानी उमालेर पिउनु, वा क्लोरिन ट्याब्लेटको प्रयोग गर्नु सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ। संकटको समयमा ट्रेन्च शौचालय, मोबाइल शौचालय, वा अस्थायी संरचना निर्माण गरेर खुला दिसाबाट बच्नुपर्छ। यस्तो संरचना बनाउँदा सुरक्षित दूरी र गोपनीयता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। साबुन, पानी, स्यानिटरी प्याड, बाल्टी, झोल, क्लोरिन, हात धुने स्टेशनजस्ता सामग्रीहरू वितरण गर्दा महिला, बालबालिका, अपाङ्गता भएका व्यक्तिको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। रेडियो, माइकिङ, पम्प्लेटजस्ता माध्यम मार्फत सचेतनामूलक सन्देश फैलाउने, जस्तै: √ जोखिमपूर्ण अवस्थामा साबुन पानीले मिचीमिची हात धोऔं √ पानी उमालेर, फिल्टर गरेर वा क्लोरिनेसन गरेर मात्र पिऔं √ शौचालयमा मात्र दिसापिसाब गरौं, खुला ठाउँमा दिसा गर्ने बानी हटाऔं। बर्खायाम मात्र होइन, वर्षैभरि भरपर्दो सेवा दिन सक्ने विपद् प्रतिरोधात्मक संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। पानीका स्रोतहरूको दीर्घकालीन संरक्षण, विकल्पको विकास, र जलवायु परिवर्तन अनुकूल योजना आवश्यक छ। साथै, सामुदायिक स्वामित्व र स्थानीय संस्थाको क्षमताको विकास गरेर भविष्यमा कुनै पनि विपदलाई सामना गर्न सक्ने स्थायी क्षमता निर्माण गर्नुपर्छ। बर्खायामका विपद् नियमित छन्, तर उनीहरूको असर घटाउन सकिने सम्भावना पनि त्यत्तिकै उच्च छ। खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता सेवाहरू जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका आधारभूत अधिकार हुन्। त्यसैले, वर्षायाम सुरु हुनुअघि नै सशक्त पूर्वतयारी, आपतकालीन प्रतिकार्यको रणनीति, र दीर्घकालीन योजना तयार गर्नु आजको आवश्यकता हो। संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकार, नागरिक समाज, गैरसरकारी संस्था र समुदाय स्वयंको सशक्त समन्वय नै आपतकालीन अवस्थामा पनि WASH सेवाको सुनिश्चितताको आधार हो । AI को सहयोगमा तयार पारिएको।
आपतकालीन अवस्थामा WASH सेवामा पर्ने प्रभाव
आपतकालीन अवस्था हुनुअघि के कस्ता पूर्व तयारीहरू गर्न सकिन्छ?
जोखिम मूल्याङ्कन
आपतकालीन योजना बनाउने
आवश्यक सामग्रीको सञ्चय
स्थानीय स्वयंसेवक र समुदायको तयारी
आपतकालीन अवस्था आइपुगेपछि कसरी प्रतिकार्य गर्ने ?
सफा पिउने पानीको आपूर्ति
अस्थायी शौचालय बनाउने
सरसफाइ सामग्री वितरण
जनचेतना अभिवृद्धि
दीर्घकालीन समाधान के हुन् ?
निष्कर्ष
विपदको समयमा WASH सेवा कसरी सुनिश्चित गर्ने?
🔗
Shares
