विपद्को पूर्व सूचनामा नयाँ प्रविधि: मोबाइलमै पुग्नेछ जोखिमको चेतावनी

  विनोद धौलागिरि  121 पटक हेरिएको
🔗
118
Shares

काठमाडौ : बाढीले गाउँ घेर्न थालेपछि नदी किनारका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न पर्याप्त समय नहुन सक्छ । पहिरोको जोखिममा रहेका बस्तीका नागरिकले समयमै सूचना नपाउँदा ठूलो जनधनको क्षति व्यहोर्नुपर्ने अवस्था छ ।

यस्तो अवस्थामा मोबाइल फोनमै तत्काल चेतावनी प्राप्त भएमा नागरिकले जोखिमबारे जानकारी पाउनुका साथै सुरक्षित स्थानमा जान आवश्यक तयारी गर्न सक्छन् । यही उद्देश्यले नेपालमा विपद् पूर्वसूचना प्रवाहका लागि नयाँ प्रविधि ‘सेल ब्रोडकास्टिङ’ प्रणालीको परीक्षण गर्न लागिएको हो ।

सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय, गृह मन्त्रालय, नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण र नेपाल टेलिकमको समन्वयमा मंसिर ४ गते काठमाडौंको बलम्बु क्षेत्रमा यसको सीमित प्राविधिक परीक्षण गरिँदैछ ।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका प्रवक्ता मिनप्रसाद अर्यालका अनुसार परीक्षणका क्रममा तोकिएको क्षेत्रमा रहेका परीक्षण उपकरणमा मोबाइल नेटवर्कमार्फत पूर्वसूचना सन्देश पठाइनेछ ।

यस चरणमा सन्देश परीक्षणका लागि तोकिएका मोबाइल उपकरणमा मात्र प्राप्त हुनेछ । परीक्षणको मुख्य उद्देश्य प्रणालीको प्राविधिक कार्यक्षमता तथा सन्देश प्राप्त हुने अवस्थाको परीक्षण गर्नु हो ।

प्रारम्भिक परीक्षण सफल भएमा प्रणालीलाई चरणबद्ध रूपमा विस्तार गर्दै विपद्को उच्च जोखिम रहेका क्षेत्रमा कार्यान्वयन गर्ने योजना छ । यसले बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट, चट्याङ, डढेलो तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का समयमा जोखिममा रहेका नागरिकलाई समयमै सचेत गराउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

जापान, अमेरिका, इटाली, भारत र अस्ट्रेलिया लगायत देशमा यस्तै प्रविधिमा आधारित आपतकालीन चेतावनी प्रणाली प्रयोग भइरहेका छन् । नेपालमा यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सके विपद् पूर्वसूचना प्रवाहमा महत्वपूर्ण परिवर्तन आउन सक्छ ।

सेल ब्रोडकास्टिङ र कार्यप्रणाली

सेल ब्रोडकास्टिङ मोबाइल दूरसञ्चार नेटवर्कमा आधारित सार्वजनिक आपतकालीन सूचना तथा चेतावनी प्रवाह गर्ने प्रविधि हो । यसबाट कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा रहेका हजारौँदेखि लाखौँसम्म मोबाइल फोनमा एकैपटक एउटै सन्देश पठाउन सकिन्छ । मोबाइल नेटवर्कमा एउटा टावरले सेवा दिने निश्चित क्षेत्रलाई ‘सेल’ भनिन्छ ।

यही नेटवर्क संरचनाको उपयोग गरेर विपद्को जोखिम रहेको क्षेत्र पहिचान गरी त्यहाँ रहेका मोबाइल उपकरणमा तत्काल चेतावनी प्रसारण गरिन्छ । उदाहरणका लागि, कुनै नदीमा पानीको सतह खतराको तहमा पुग्ने सम्भावना भएमा नदी किनारका बस्तीमा रहेका मोबाइल फोनमा बाढीबाट सुरक्षित रहन सन्देश पठाउन सकिन्छ ।

सामान्य एसएमएस प्रणालीमा प्रत्येक मोबाइल नम्बर वा ग्राहकको सूचीका आधारमा छुट्टाछुट्टै सन्देश पठाउनुपर्छ । तर सेल ब्रोडकास्टिङमा मोबाइल नम्बरको सूची आवश्यक पर्दैन । दूरसञ्चार नेटवर्कको निश्चित क्षेत्रमा रहेका सबै अनुकूल मोबाइल उपकरणलाई एउटै सन्देश एकैपटक प्रसारण गरिन्छ । त्यसैले नेटवर्कमा अत्यधिक चाप भएको अवस्थामा समेत सामान्य एसएमएसको तुलनामा छिटो सूचना पुर्‍याउन सकिन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघका अनुसार यो प्रविधिले व्यक्तिगत फोन नम्बर वा प्रयोगकर्ताको व्यक्तिगत विवरण सङ्कलन नगरी निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा रहेका मोबाइलमा चेतावनी पठाउन सक्छ । यसका लागि प्रयोगकर्ताले छुट्टै मोबाइल एप डाउनलोड गर्नुपर्ने वा कुनै सेवामा दर्ता हुनुपर्ने आवश्यकता पनि हुँदैन । मोबाइल फोन चालू अवस्थामा रहेको, नेटवर्कको पहुँचमा रहेको र सेल ब्रोडकास्ट सन्देश स्वीकार गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका प्रवक्ता मिनप्रसाद अर्यालका अनुसार नेपालमा परीक्षण गर्न लागिएको प्रणालीको उद्देश्य विपद्का समयमा मोबाइल फोनमार्फत पूर्वसूचना सन्देश प्रवाह गर्ने प्राविधिक क्षमता र सन्देश प्राप्त हुने अवस्थाको परीक्षण गर्नु हो ।

उहाँका अनुसार मंसिर ४ गते काठमाडौंको बलम्बु क्षेत्रमा गरिने सीमित परीक्षणमा तोकिएको क्षेत्रमा रहेका परीक्षण उपकरणमा मोबाइल नेटवर्कमार्फत सन्देश पठाइनेछ । परीक्षणका लागि तोकिएका मोबाइल उपकरणमा मात्र सन्देश प्राप्त हुने व्यवस्था गरिएको छ । यसको अर्थ बलम्बु क्षेत्रका सबै नागरिकका मोबाइलमा परीक्षण सन्देश पुग्ने गरी यो अभ्यास गर्न लागिएको होइन ।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका प्रवक्ता मिनप्रसाद अर्याल भन्नुहुन्छ, “यस परीक्षणको मुख्य उद्देश्य विपद्का समयमा मोबाइल फोनमार्फत पूर्वसूचना सन्देश प्रवाह गर्ने प्रणालीको प्राविधिक कार्यक्षमता तथा सन्देश प्राप्त हुने अवस्थाको परीक्षण गर्नु हो ।”

यस प्रणालीमा सरकारी वा अधिकारप्राप्त निकायबाट जारी गरिएको चेतावनी दूरसञ्चार सेवा प्रदायकको सेल ब्रोडकास्ट केन्द्रमा पुग्छ । केन्द्रले सम्बन्धित भौगोलिक क्षेत्रका मोबाइल नेटवर्क सेल निर्धारण गरी त्यहाँका टावरमार्फत सन्देश प्रसारण गर्छ ।

त्यसपछि नेटवर्कको पहुँचमा रहेका अनुकूल मोबाइल उपकरणमा सूचना देखिन्छ । यसको प्राविधिक संरचनामा चेतावनी तयार गर्ने प्रणाली, सेल ब्रोडकास्ट केन्द्र, मोबाइल नेटवर्क र मोबाइल उपकरणबीच समन्वय हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार मापदण्ड जिपिएस टिएस २३.०४१ ले मोबाइल नेटवर्कमा सेल ब्रोडकास्ट सेवा सञ्चालन गर्ने प्राविधिक संरचना र कार्यप्रणालीलाई परिभाषित गरेको छ ।

यस प्रविधिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको चेतावनी सन्देश हो । सामान्य मोबाइल सन्देशभन्दा फरक आपत्कालीन चेतावनी विशेष ध्वनि, कम्पन र स्क्रिनमा देखिने सूचनाका रूपमा आउन सक्छ । अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघका अनुसार मोबाइल साइलेन्ट मोडमा भए पनि विशेष चेतावनी ध्वनि बज्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।

सन्देश प्रयोगकर्ताको ध्यानाकर्षण हुने गरी मोबाइल स्क्रिनमा देखिन्छ । आवश्यकताअनुसार स्थानीय भाषा र जोखिमको प्रकृतिअनुसार चेतावनी तयार गर्न सकिन्छ ।

यसका लागि सिमकार्ड र इन्टरनेट सेवा अनिवार्य नहुने विशेषता उल्लेखनीय छ । तर मोबाइल बन्द भएको, नेटवर्कको पहुँच नभएको वा उपकरणले सेल ब्रोडकास्ट सेवा समर्थन नगरेको अवस्थामा सन्देश प्राप्त हुँदैन ।

त्यस्तै, मोबाइल टावरको वास्तविक कभरेज र विपद्को अनुमानित प्रभावित क्षेत्र ठ्याक्कै मिल्न नसक्दा जोखिम क्षेत्रबाहिरका केही मोबाइलमा पनि सन्देश पुग्न सक्छ वा प्रभावित क्षेत्रका केही उपकरणमा नपुग्न सक्छ ।

विश्वमा अभ्यास र नेपालमा यसको सम्भावना

सेल ब्रोडकास्टिङमा आधारित आपत्कालीन चेतावनी प्रणाली विभिन्न देशमा प्रयोग भइरहेका छन् । जापानमा ‘जे–अलर्ट’, अमेरिकामा ‘वायरलेस इमर्जेन्सी अलर्ट’, इटालीमा ‘आईटी–अलर्ट’, भारतमा राष्ट्रिय सेल ब्रोडकास्ट प्रणाली र अस्ट्रेलियामा ‘असअलर्ट’ जस्ता प्रणाली छन् ।

यी प्रणाली मार्फत भूकम्प, सुनामी, बाढी, आँधी, जङ्गली आगलागी तथा अन्य आपत्कालीन अवस्थाबारे जोखिमयुक्त क्षेत्रका मोबाइलमा चेतावनी पठाइन्छ ।

भारत सरकारले सन् २०२६ मे २ मा राष्ट्रिय सेल ब्रोडकास्ट प्रणाली सार्वजनिक गरेको थियो । भारतको दूरसञ्चार विभाग, राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरण र गृह मन्त्रालयको सहकार्यमा विकसित उक्त प्रणालीलाई ‘सचेत’ प्लेटफर्मसँग एकीकृत गरिएको छ ।

भारत सरकारको प्रेस सूचना ब्युरोका अनुसार उक्त प्रणालीले निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा रहेका लाखौँ मोबाइलमा तत्काल चेतावनी पठाउन सक्छ । भारतमा विभिन्न राज्यमा यसको परीक्षण तथा प्रयोग गरिएको छ ।

नेपालमा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले नदीको जलसतह, वर्षा मापन र मौसम पूर्वानुमानका आधारमा बाढीसम्बन्धी पूर्वसूचना दिँदै आएको छ । नेपाल टेलिकम र एनसेलमार्फत जोखिमयुक्त क्षेत्रका नागरिकलाई एसएमएस पठाउने अभ्यास पनि छ ।

विभागको बाढी पूर्वानुमान तथा पूर्वसूचना सेवाका लागि ११५५ टोल फ्री नम्बर उपलब्ध छ । तर एसएमएस प्रणालीमा मोबाइल नम्बर वा ग्राहकको सूची आवश्यक पर्ने भएकाले सेल ब्रोडकास्टिङले फरक र थप प्रभावकारी विकल्प उपलब्ध गराउन सक्छ ।

विशेष गरी कोशी, नारायणी, कर्णाली, राप्ती र बागमती नदीका तटीय क्षेत्र, पहिरो जोखिमयुक्त पहाडी बस्ती, हिमताल विस्फोटको सम्भावना भएका हिमाली क्षेत्र तथा डढेलो र चट्याङको जोखिम भएका स्थानमा यसको उपयोगिता हुन सक्छ । जोखिमयुक्त क्षेत्र निर्धारण गरी स्थानीय बासिन्दा, यात्रु तथा त्यहाँ अस्थायी रूपमा पुगेका व्यक्तिलाई समेत चेतावनी दिन सकिने यसको विशेषता हो ।

भारतको अभ्यासबाट प्राप्त सन्देशः भारतका सञ्चारमन्त्री ज्योतिरादित्य सिन्धियाले सेल ब्रोडकास्ट प्रणाली सार्वजनिक गर्ने क्रममा यसले विपद् व्यवस्थापनलाई प्रतिक्रियात्मक अवस्थाबाट पूर्वतयारीमुखी अवस्थामा लैजान सहयोग गर्ने बताउनुभएको छ । उनका अनुसार यस प्रणालीले निश्चित भौगोलिक क्षेत्रका लाखौँ नागरिकसम्म तत्काल चेतावनी पुर्‍याउन सक्छ ।

नेपालमा यसको उपयोगिता केवल सूचना पठाउनमा सीमित छैन । उदाहरणका लागि, बाढीको जोखिम देखिएको अवस्थामा नदी तटीय क्षेत्रमा रहेका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानतर्फ जान, पहिरोको जोखिम भएको सडक खण्डमा यात्रा नगर्न वा हिमताल विस्फोटबाट प्रभावित हुन सक्ने तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई पूर्वतयारी गर्न चेतावनी दिन सकिन्छ । यसले स्थानीय सरकार, सुरक्षा निकाय र विपद् व्यवस्थापन समितिको उद्धार तथा राहत तयारीलाई पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

प्रभावकारी कार्यान्वयनका चुनौती र आवश्यक तयारी

प्रविधिको परीक्षण सफल हुनु मात्र यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनको पर्याप्त आधार होइन । मोबाइल नेटवर्क नपुगेका दुर्गम क्षेत्रमा सूचना नपुग्ने, मोबाइल बन्द भएको वा पुरानो तथा असंगत उपकरणमा चेतावनी नदेखिने र मोबाइल टावरको भौगोलिक पहुँचका कारण जोखिम क्षेत्रबाहिरका व्यक्तिले पनि सूचना प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था रहन्छ ।

सिमकार्ड नभए पनि सूचना प्राप्त हुन सक्ने प्राविधिक विशेषता भए पनि सबै मोबाइल उपकरणमा यसको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न आवश्यक हुन्छ । त्यसैगरी, गलत वा अनधिकृत चेतावनी रोक्न सूचना जारी गर्ने निकायको अधिकार, प्रमाणीकरण र संस्थागत जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ ।

यसका लागि जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, गृह मन्त्रालय, नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण तथा दूरसञ्चार सेवा प्रदायकबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ । कुन निकायले जोखिम पहिचान गर्ने, कसले चेतावनी जारी गर्ने, कसले सन्देश तयार गर्ने र कुन दूरसञ्चार प्रदायकले कसरी प्रसारण गर्ने भन्ने कार्यविधि स्पष्ट हुनुपर्छ ।

चेतावनी सन्देश छोटो, स्पष्ट, विश्वसनीय र नागरिकले तत्काल पालना गर्न सक्ने निर्देशन सहितको हुनुपर्छ । स्थानीय भाषा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र डिजिटल पहुँचबाट वञ्चित समुदायको आवश्यकतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघले मोबाइल नेटवर्कमा आधारित पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन सरकार र दूरसञ्चार सेवा प्रदायकबीच स्पष्ट जिम्मेवारी तथा सहकार्य आवश्यक रहेको औँल्याएको छ । यसका साथै चेतावनी प्रणालीलाई बहुभाषिक र भौगोलिक रूपमा लक्षित बनाउन तथा अन्य सञ्चार माध्यमसँग एकीकृत गर्न जोड दिएको छ ।

नेपालमा सेल ब्रोडकास्टिङलाई साइरन, रेडियो, टेलिभिजन, स्थानीय सरकार, सुरक्षा निकाय र सामुदायिक विपद् व्यवस्थापन समितिसँग एकीकृत गर्नुपर्छ । मोबाइल नेटवर्क नपुग्ने क्षेत्रका लागि वैकल्पिक सञ्चार माध्यमको व्यवस्था पनि आवश्यक छ ।

प्रारम्भिक परीक्षण सफल भएपछि यसको विस्तार, लगानी, प्राविधिक अनुकूलता र सञ्चालनसम्बन्धी स्पष्ट योजना सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

अन्ततः यसको सफलता मोबाइलमा सन्देश पुग्नुमा मात्र निर्भर हुँदैन । जोखिमको सही पूर्वानुमान, समयमै चेतावनी जारी गर्ने व्यवस्था, नागरिकले बुझ्ने भाषामा सूचना प्रवाह र त्यसअनुसार सुरक्षित स्थानमा पुग्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सेल ब्रोडकास्टिङले यी पक्षलाई जोड्ने प्रभावकारी सञ्चार माध्यमका रूपमा काम गर्न सक्छ ।


तपाईको प्रतिक्रिया

सम्बन्धित समाचार