206 पटक हेरिएको कमला नदीको बाढीले खेतीयोग्य जमिन बालुवाले पुरिएपछि दशकौँसम्म झाडी र वनस्पतिले ढाकिएका नदीकिनारका खेत उपयोगविहीन रहे । तर, अहिले त्यही जमिनमा तरबुजा र तरकारी फल्न थालेका छन्, माछापालनले आम्दानीको अर्को सम्भावना खोलेको छ । दुधौलीका पाँच वडाका ४७ घरपरिवारले वर्षौँदेखि बाँझो रहेको जमिनलाई पुनः उत्पादनसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।
सिन्धुली, दुधौली : कुनै समय खेती गरेर परिवार पाल्ने आशा गरिएको जमिन बाढीपछि बालुवाले पुरियो । खेतमा बाली लाग्न छाड्यो, झारपात र जङ्गली वनस्पति फैलिँदै गए । जमिन आफ्नै स्वामित्वमा भए पनि त्यसबाट उत्पादन लिन नसक्ने अवस्था बन्यो । वर्षौँ बिते, तर नदीकिनारको त्यो जमिन खेतीको चक्रमा फर्कन सकेन ।
दुधौली नगरपालिका–३, ४, ५, ६ र ११ का नदीकिनारका केही क्षेत्रमा कमला नदीको बाढीपछि देखिएको अवस्था यही थियो । वि.सं. २०५० को बाढीले प्रभावित बनाएको जमिन करिब ३२ वर्षसम्म ठूलो मात्रामा उपयोगविहीन रह्यो । स्थानीय किसानका लागि ती खेत सम्भावनाको स्रोतभन्दा पनि बाढीले पु¥याएको क्षतिको सम्झना बनेका थिए ।
तर, अहिले दृश्य फेरिन थालेको छ । पहिले झाडीले ढाकिएका केही जमिनमा तरबुजा र तरकारी खेती भइरहेको छ । लिची, आँप, कटहर, बयर र अम्बाजस्ता फलफूलका बिरुवा रोपिएका छन् । सामूहिक माछापालनले पनि जीविकोपार्जनको अर्को विकल्प प्रस्तुत गरेको छ ।
मानव तथा राष्ट्रिय विकास समाज (ह्याण्ड्स) नेपालको परियोजना सहयोगमा स्थानीय किसानले नदीकिनारको बालुवायुक्त जमिनलाई खेतीयोग्य बनाउने प्रयास गरेका हुन् ।
प्रारम्भिक विवरणअनुसार, १२२ कठ्ठा उपयोगविहीन जमिन खेतीमा ल्याइएको छ, जसबाट ४७ घरपरिवार लाभान्वित भएका छन् । पहिलो चरणमै तरबुजा र केही तरकारी बिक्री हुन थालेपछि किसानमा थप खेती विस्तार गर्ने उत्साह बढेको छ ।
यो परिवर्तनले अहिलेसम्म ठूलो आम्दानीको सुनिश्चितता भने दिएको छैन । तर, दशकौँसम्म उत्पादन नदिएको जमिनमा बाली फल्न र बजारमा बिक्री हुन थालेको अनुभवले किसानलाई नयाँ सम्भावना देखाएको छ ।
बाढीले खोसेको खेती, ३२ वर्षपछि पुनः प्रयोगमा
वि.सं. २०५० को कमला नदीको बाढीपछि दुधौलीका प्रभावित नदीकिनारका केही खेतमा बालुवा थुप्रियो । जमिनको सतह र बनावट बदलियो । नियमित खेती गर्न कठिन भएपछि ती क्षेत्रमा झारपात र जङ्गली वनस्पति फैलिन थाले । जमिन निजी स्वामित्वमा रहे पनि त्यसबाट मौसमी बाली, खाद्यान्न वा नगदेबाली उत्पादन गर्न सम्भव भएन ।
समस्या जमिन बाँझो रहनुमा मात्र सीमित थिएन । बालुवायुक्त माटोमा पानी छिटो बग्न वा सोसिन सक्छ, ओसिलोपन टिकाइराख्न कठिन हुन सक्छ र बिरुवालाई आवश्यक जैविक पदार्थ तथा पोषक तत्वको व्यवस्थापन विशेष तरिकाले गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसमाथि, नदीमा फेरि बाढी आउन सक्ने जोखिमले खेतीमा गरिएको लगानी गुम्ने चिन्ता पनि रहन्छ ।
यस्तो अवस्थामा किसानलाई जमिन खेतीयोग्य बनाउन आवश्यक प्राविधिक ज्ञान, उपयुक्त विधि र लगानीको जोखिम बुझ्ने अवसर चाहिन्थ्यो ।
त्यसैले नदीकिनारको जमिनलाई खेतीमा ल्याउने प्रयासमा झाडी सफा गर्ने, जमिन तयार पार्ने, बालुवामा जैविक पदार्थ मिसाउने र खेती गरिएका प्लटलाई बाढीको जोखिमबाट जोगाउन आवश्यक व्यवस्थापन गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिइएको बताउनुहुन्छ, ह्याण्ड्स नेपालका कृषि विकास अधिकृत प्रदीप प्रसाद यादव ।
संयुक्त राष्टसंघीय विकास कार्यक्रमको साना अनुदान कार्यक्रमअन्तर्गत सामुदायिक अनुकूलन परियोजना र दुधौली नगरपालिका तथा हेफर प्रोजेक्ट नेपाल सँगको साझेदारीमा सञ्चालित साझेदारी कार्यक्रम (भिटा) ले बगरलाई खेतीयोग्य बनाउने कार्यमा साझेदारी गरिरहेका छन् । दुधौली नगरपालिकाले त आर्थिक, प्राविधिक र अभिभावकीय भूमिका समेत पूरा गरिरहेको छ ।
परियोजना सहयोगबाट किसानलाई बीऊ तथा बिरुवा उपलब्ध गराइएको छ । माछापालनसम्बन्धी तालिम, जैविक कीटनाशक तथा जैविक कीरानाशक तयार गर्ने र प्रयोग गर्ने विषयमा सहयोग तथा कृषि प्राविधिकबाट निरन्तर परामर्श र सहजीकरण गरिएको छ । तालिमले खेतीलाई केवल परीक्षणका रूपमा नभई उत्पादन, लगानी, बजार र सम्भावित आम्दानीसँग जोडिएको जीविकोपार्जनको गतिविधिका रूपमा बुझ्न सहयोग गरेको छ ।
यस क्रममा किसानले आफ्नै स्रोत र श्रम पनि लगाएका छन् । जमिन सफा गर्ने, खेतीका लागि तयार पार्ने र बालीको हेरचाह गर्ने काममा उनीहरूको संलग्नता महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।
यसरी खेतीमा ल्याइएको १२२ कठ्ठा जमिन र त्यसबाट लाभान्वित ४७ घरपरिवारको तथ्याङ्कले नदीकिनारको जमिन पुनः उपयोगमा ल्याउने प्रयासको प्रारम्भिक आकार देखाउँछ ।
एक विघा जमिनमा बगर खेती गरेर एक सिजनमा दुई लाख रुपैयाँ बराबरको खर्बुजा बिक्री भएको अनुभव सुनाउनुहुन्छ, स्थानीय कृषक सरिता श्रेष्ठ । यसको महत्व क्षेत्रफलमा मात्र छैन । वर्षौँसम्म खेती गर्न नसकिने ठानिएको जमिनमा उपयुक्त विधि र प्राविधिक सहयोगबाट उत्पादनको सम्भावना खोज्न सकिन्छ भन्ने अनुभव पनि यसले दिएको छ ।
यद्यपि, नदीकिनारको सबै जमिन खेतीका लागि उपयुक्त हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । बालुवायुक्त माटोको अवस्था, पानीको उपलब्धता, बाढीको सम्भावना र खेतीमा गरिने लगानीको सुरक्षा मूल्याङ्कन गरेर मात्र विस्तार गर्नुपर्छ । नदीको बहावले बाली र संरचनामा क्षति पु¥याउन सक्ने भएकाले स्थानीय अवस्था सुहाउँदो भूमि व्यवस्थापन र जोखिम न्यूनीकरण उत्तिकै आवश्यक छन् ।
पहिलो तरबुजा बिक्रीदेखि माछापालनसम्म
किसानका लागि परिवर्तनको सबैभन्दा ठोस सङ्केत जमिनमा बाली उम्रिनु र उत्पादन बिक्री हुन थाल्नु हो । नदीकिनारमा लगाइएको तरबुजा नगदेबालीका रूपमा अगाडि आएको छ । पहिलो खेती सिजनमै तरबुजा र केही तरकारी बिक्री भएपछि किसानले लामो समयदेखि उपयोगविहीन रहेको जमिनबाट पनि बजारमा बेच्न सकिने उत्पादन लिन सकिने अनुभव गरेका छन् ।
दुधौली–३ की सरिता श्रेष्ठका लागि यो अनुभव अपेक्षा गरिएभन्दा फरक अवसर बनेको छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “अबको सिजनदेखि खेती विस्तार गर्ने सोच बनाएकी छु, किनकि यो निकै लाभदायक छ । प्रयोगविहीन नदीकिनारको जमिन खेतीयोग्य बन्न सक्छ भन्ने हामीले कहिल्यै सोचेका थिएनौँ । त्यसैले यो हाम्रा लागि अप्रत्याशित लाभजस्तै भएको छ ।”
उहाँको अनुभवले नदीकिनारको जमिनप्रतिको सोचमा आएको परिवर्तन देखाउँछ । पहिले बाढीले क्षति पु¥याएको जमिनका रूपमा मात्र हेरिने क्षेत्र अहिले उत्पादन र सम्भावित आम्दानीसँग जोडिन थालेको छ । तर, खेती विस्तार गर्ने निर्णय उत्पादन सफल भयो कि भएन भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन । लगानी, श्रम, बजार र बिक्रीबाट प्राप्त हुने प्रतिफल पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन् ।
दुधौली–५ की पविता कुमर नदीकिनारको खेतीसँगै सामूहिक माछापालनमा पनि संलग्न हुनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, “नाफा निरन्तर रह्यो भने हामी खेतीको क्षेत्रफल र उत्पादनको तीव्रता दुवै बढाउनेछौँ ।”
उहाँको भनाइले किसानको व्यावहारिक सोचलाई स्पष्ट पार्छ । खेती विस्तार गर्ने रुचि छ, तर त्यसका लागि उत्पादनले उचित प्रतिफल दिनुपर्छ । बीऊ, बिरुवा, जमिन तयारी, श्रम र अन्य सामग्रीमा भएको खर्च कटाएर आम्दानी कति रहन्छ भन्ने आधारमा किसानले आगामी लगानीको निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ । उत्पादन बिक्री गर्न सकिने बजार, ढुवानीको खर्च र उचित मूल्यको उपलब्धता यसका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
बालकुमारी कुमरलाई नदीकिनारमा नगदेबाली खेती गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा सुरुमा सुन्दा आश्चर्य लागेको थियो । उहाँ भन्नुहुन्छ्, “सुरुमा नदीकिनारको जमिन पनि खेतीका लागि उर्वर हुन सक्छ भन्ने सुन्दा निकै रोचक र अचम्म लागेको थियो । अझ, त्यहाँ तरबुजाजस्ता नगदेबालीसमेत उत्पादन गर्न सकिने कुरा झन् रोचक लाग्यो ।”
उहाँको अनुभवले नयाँ कृषि अभ्यास अपनाउँदा किसानले सामना गर्नुपर्ने एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ : आफ्नो जमिनबारे लामो समयदेखि बनाएको धारणामा परिवर्तन ल्याउनु । प्रत्यक्ष खेती, प्राविधिकसँगको छलफल र उत्पादन बजारसम्म पुगेको अनुभवले नयाँ विधिप्रति कृषकको विश्वास बढेको छ ।
अहिले नदीकिनारको खेती तरबुजामा मात्र सीमित राख्ने योजना छैन । किसानले घिरौँला, चिचिण्डो, बोडी, सिमी, करेला र लौकाजस्ता लहरे तरकारी तथा केही क्षेत्रमा सखरखण्ड खेती गर्ने योजना बनाएका छन् । लिची, आँप, कटहर, बयर र अम्बाजस्ता फलफूलका बिरुवा पनि रोपिएका छन् ।
यी बालीको उत्पादन चक्र र उपयोग फरक–फरक हुन्छ । तरकारीले तुलनात्मक रूपमा छिटो उत्पादन दिन सक्छन् भने फलफूलका बिरुवाले उत्पादन दिन समय लिन्छन् ।
त्यसैले बाली छनोट गर्दा माटो र ओसिलोपनको अवस्था, बिरुवा बाँच्ने सम्भावना, हेरचाहको आवश्यकता र बजारको मागलाई ध्यान दिनुपर्छ । हाल रोपिएका फलफूलका बिरुवा अझै उत्पादन दिने अवस्थामा पुगेका छैनन् । तिनबाट आम्दानी सुरु हुन करिब दुई वर्ष लाग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
माछापालनले पनि जीविकोपार्जनका सम्भावना थपेको छ । खेती र माछापालनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सकिएमा घरपरिवारले आम्दानीका एकभन्दा बढी स्रोत विकास गर्न सक्छन् । तर, माछापालनको सफलता पानीको उपयुक्त अवस्था, प्राविधिक व्यवस्थापन, सञ्चालन खर्च र बजारको उपलब्धतामा निर्भर हुन्छ । यसका लागि तालिमसँगै निरन्तर प्राविधिक परामर्श र बजारसम्बन्धी जानकारी आवश्यक रहन्छ ।
तरकारीको उत्पादनले घरपरिवारको खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा पनि सहयोग पुगेको छ । केही उत्पादन घरमै उपभोग गर्न सकिन्छ भने बिक्रीबाट प्राप्त रकमले दैनिक आवश्यकताका वस्तु खरिद गर्न मद्दत पुग्छ ।
उत्साहलाई दिगो आम्दानीमा बदल्ने चुनौती
नदीकिनारको जमिनमा पहिलो चरणको खेती सफल भएपछि सहभागी किसानले आगामी मौसममा नगदेबाली र माछापालन विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन् । यस क्षेत्रमा खेती गर्न इच्छुक अन्य किसानले पनि प्राविधिक सहयोग माग्न थालेका छन् ।
यसले नदीकिनारको खेतीप्रति चासो बढेको देखाए पनि यसको विस्तार स्थानीय भूगोल, बाढीको जोखिम र खेतीको व्यावसायिक सम्भाव्यता मूल्याङ्कन गरेर मात्र गर्नुपर्ने बताउनुहुन्छ, ह्याण्ड्स नेपालका कार्यक्रम प्रवन्धक रोहित कुमार ढकाल ।
अबको मुख्य चुनौती प्रारम्भिक उपलब्धिलाई दिगो जीविकोपार्जनमा बदल्नु हो । पहिलो सिजनमा तरबुजा र केही तरकारी बिक्री हुनु सकारात्मक सङ्केत हो, तर यसको निरन्तरतासँगै दिगो बजार व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण कुरा हो । त्यसैले उत्पादन बढाउने योजनासँगै व्यापारीसँग सम्पर्क, बजार मूल्यसम्बन्धी सूचना, सामूहिक बिक्री र उत्पादनपछिको उचित व्यवस्थापनमा ध्यान दिइएको बताउनुहुन्छ संस्थाका अध्यक्ष वासुदेव अधिकारी ।
बालीको विविधता बढ्दै जाँदा व्यवस्थापनका आवश्यकता पनि फरक हुन्छन् । तरबुजा, लहरे तरकारी, माछा र भविष्यमा फल दिने फलफूलका लागि फरक समय, श्रम, सीप र बजार चाहिन्छ । बाली विविधीकरणले एउटै उत्पादनमा निर्भर रहने जोखिम घटाउन सहयोग गर्न सक्छ, तर त्यसका लागि योजनाबद्ध खेती र बजारसँगको समन्वय आवश्यक हुन्छ ।
वातावरणीय पक्षलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ । जैविक पदार्थ र जैविक कीटनाशकको प्रयोगले रासायनिक कृषि सामग्री माथिको निर्भरता घटाउन सहयोग गर्न सक्छ ।
फलफूलका बिरुवा हुर्कँदै जाँदा नदीकिनारका केही क्षेत्रमा हरियाली बढ्ने सम्भावना पनि छ । तर, यी लाभ उपयुक्त खेती व्यवस्थापन र स्थानीय अवस्थामै निर्भर हुन्छन् । नदीमा बाढी आउन सक्ने भएकाले खेतीको योजना बनाउँदा मौसमी बहाव, जमिनको सुरक्षा तथा किसान, बाली र संरचनाको जोखिमलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ ।
यस चरणमा विकास साझेदार संस्था, स्थानीय साझेदार संस्था र दुधौली नगरपालिकाको निरन्तर सहयोग महत्वपूर्ण हुनेछ । नयाँ बालीको छनोट, बालुवायुक्त माटोको व्यवस्थापन, बाढीसम्बन्धी जोखिम, रोगकीरा नियन्त्रण र माछापालनमा किसानलाई प्राविधिक सहयोग आवश्यक छ ।
उत्पादनलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउन बजारको पहिचान र बिक्री व्यवस्थापनमा पनि सहजीकरण गर्नुपर्छ । कृषि प्रसार, बजार विकास र स्थानीय तहको समन्वयले खेती विस्तारलाई थप व्यवस्थित बनाउन सक्छ ।
यस पहलबाट अन्य समुदायले पनि एउटा महत्वपूर्ण पाठ लिन सक्छन् । उपयोगविहीन जमिनलाई उत्पादनमा ल्याउने सम्भावना खोज्दा किसानलाई व्यवहारिक सहयोग, उपयुक्त प्रविधि, प्रत्यक्ष अनुभव र बजारको सम्भावना चाहिन्छ ।
तर, प्रारम्भिक उत्साहलाई दीर्घकालीन सफलताको प्रमाण मान्न मिल्दैन । खेती गरिएको क्षेत्रफल, बिरुवाको अवस्था, उत्पादन, बिक्री, कुल लागत र खुद आम्दानीको अभिलेखले नदीकिनारको खेतीले घरपरिवारको जीविकोपार्जनमा कति योगदान गरिरहेको छ भन्ने स्पष्ट पार्न मद्दत गर्नेछ ।
तर, उल्लेखनीय पक्ष यो छ कि एक विघा जमिनमा खर्बुजा खेती गरेर एकै सिजनमा दुई लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्नु भनेको सानो रकम होइन । यो आँकडाले बगर खेतीमा भएको सम्भावनालाई उजागर गरेको छ ।
अहिलेलाई सबैभन्दा उल्लेखनीय परिवर्तन किसानले आफ्नो जमिनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तन हो । कमला नदीको बाढीपछि झाडीले ढाकिएका केही जमिनमा फेरि तरबुजा र तरकारी फल्न थालेका छन् । माछापालनले नयाँ सम्भावना खोलेको छ भने फलफूलका बिरुवाले भविष्यको उत्पादनको आशा जगाएका छन् ।
पहिलो उत्पादनले नदीकिनारको खेतीको आर्थिक सम्भावना उजागर गरेको त छ नै, दशकौँसम्म उपयोगविहीन रहेको जमिनबाट पनि उत्पादन लिन सकिन्छ भन्ने अनुभवले पुरानो धारणालाई समेत चुनौती दिएको छ । सरिता, पविता, बालकुमारी र अन्य सहभागी परिवारका लागि अबको सिजन थप खेती गर्ने, नयाँ बाली परीक्षण गर्ने र आफ्नो लगानीको प्रतिफल मूल्याङ्कन गर्ने अवसर बनेको छ ।
उपयुक्त प्राविधिक सहयोग, सुरक्षित भूमि व्यवस्थापन र भरपर्दो बजारसँग जोड्न सकिएमा कमला नदीका यी उपेक्षित किनार खाद्य उत्पादन, आम्दानी र जीविकोपार्जनको दिगो आधार बन्न सक्नेछन् ।
